Dựa trên lý thuyết căng thẳng tổng quát (General Strain Theory), nhóm tác giả cho rằng những trải nghiệm bất lợi có thể tạo ra căng thẳng cảm xúc và thúc đẩy các cách ứng phó không thích nghi, trong đó có hành vi gây hấn trực tuyến (online aggression). Bên cạnh đó, lý thuyết tự quyết (Self-Determination Theory) gợi ý rằng các trải nghiệm tiêu cực trong gia đình có thể cản trở việc đáp ứng nhu cầu tự chủ, năng lực và gắn kết, qua đó làm suy giảm hạnh phúc chủ quan (subjective well-being).

Từ đó, nghiên cứu kiểm tra giả thuyết: ngược đãi tâm lý thời thơ ấu có liên hệ với mức hạnh phúc chủ quan thấp hơn, và hạnh phúc chủ quan thấp hơn có liên hệ với mức gây hấn trực tuyến cao hơn. Nhóm tác giả cũng khám phá liệu khó khăn trong diễn đạt cảm xúc (difficulty describing feelings) có làm thay đổi mức độ liên hệ giữa ngược đãi tâm lý và gây hấn trực tuyến hay không.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện qua hai đợt khảo sát tại sáu trường đại học ở miền Nam, Tây Nam và miền Trung Trung Quốc. Đợt một, vào tháng 6/2025, thu thập thông tin hồi tưởng về ngược đãi tâm lý trước 16 tuổi, hạnh phúc chủ quan hiện tại và khó khăn trong diễn đạt cảm xúc. Đợt hai, vào tháng 1/2026, đo lường hành vi gây hấn trực tuyến trong sáu tháng trước đó.

Trong số 2.363 sinh viên có bảng trả lời hợp lệ ở đợt đầu, 2.019 người được đưa vào phân tích sau khi ghép nối và làm sạch dữ liệu, đạt tỷ lệ duy trì 85,44%. Tuổi trung bình của mẫu là 18,97.

Ngược đãi tâm lý được đo bằng bốn mục hỏi về lạm dụng và bỏ bê cảm xúc, với hệ số tin cậy Cronbach’s alpha đạt 0,840. Khó khăn trong diễn đạt cảm xúc được đánh giá bằng năm mục thuộc Thang đo khó nhận biết và diễn đạt cảm xúc Toronto (Toronto Alexithymia Scale), với Cronbach’s alpha đạt 0,811. Hạnh phúc chủ quan và hành vi gây hấn trực tuyến đều được đo bằng một câu hỏi.

Câu hỏi về gây hấn trực tuyến đề cập đến các hành vi như xúc phạm, chế giễu, đe dọa, lan truyền tin đồn, cố tình loại trừ hoặc chia sẻ thông tin riêng tư của người khác khi chưa được đồng ý. Chỉ báo này phản ánh những hành vi liên quan đến bắt nạt trên mạng (cyberbullying), nhưng chưa bao quát đầy đủ các đặc trưng của bắt nạt như tính lặp lại và sự mất cân bằng quyền lực.

Dữ liệu được phân tích bằng thống kê mô tả, tương quan và mô hình đường dẫn, có kiểm soát giới tính, tuổi, năm học, tình trạng con một và trình độ học vấn của cha mẹ.

Kết quả chính

Ngược đãi tâm lý thời thơ ấu có liên hệ thuận với hành vi gây hấn trực tuyến (β = 0,279; p < 0,001) và liên hệ nghịch với hạnh phúc chủ quan (β = −0,337; p < 0,001). Đồng thời, hạnh phúc chủ quan có liên hệ nghịch với gây hấn trực tuyến, nhưng mức độ liên hệ nhỏ (β = −0,060; p < 0,01).

Phân tích trung gian cho thấy tổng hiệu ứng thống kê của ngược đãi tâm lý đối với gây hấn trực tuyến là 0,299; hiệu ứng trực tiếp là 0,279 và hiệu ứng gián tiếp thông qua hạnh phúc chủ quan là 0,020. Hiệu ứng gián tiếp chiếm 6,69% tổng hiệu ứng, với khoảng tin cậy 95% từ 0,003 đến 0,037, không bao gồm 0. Như vậy, hạnh phúc chủ quan có vai trò trung gian có ý nghĩa thống kê, song chỉ giải thích một phần nhỏ mối liên hệ.

Đối với khó khăn trong diễn đạt cảm xúc, hiệu ứng điều tiết có ý nghĩa trong mô hình tuyến tính ban đầu nhưng không được xác nhận nhất quán qua các phân tích kiểm tra độ nhạy. Do đó, chưa đủ cơ sở để khẳng định đây là yếu tố làm thay đổi mối liên hệ giữa ngược đãi tâm lý và gây hấn trực tuyến.

Mô hình giải thích được 12,89% phương sai của hành vi gây hấn trực tuyến. Đáng chú ý, 83,16% sinh viên cho biết chưa từng thực hiện các hành vi được hỏi trong sáu tháng trước khảo sát. Sự tập trung lớn ở mức điểm thấp nhất, hay hiệu ứng sàn (floor effect), cũng gây khó khăn cho việc ước lượng các mối liên hệ, đặc biệt là hiệu ứng tương tác.

Ý nghĩa và giới hạn của nghiên cứu

Kết quả bổ sung bằng chứng về mối liên hệ giữa trải nghiệm ngược đãi tâm lý thời thơ ấu và hành vi trực tuyến ở giai đoạn đại học, đồng thời gợi ý vai trò của hạnh phúc chủ quan trong mối liên hệ này. Tuy nhiên, không thể từ đó suy luận rằng người từng bị ngược đãi tâm lý tất yếu sẽ có hành vi gây hấn trên mạng.

Mặc dù có hai đợt khảo sát, nghiên cứu chưa chứng minh được quan hệ nhân quả. Ngược đãi tâm lý được đánh giá bằng hồi tưởng, hạnh phúc chủ quan được đo cùng thời điểm với biến dự báo và mức gây hấn trực tuyến ban đầu chưa được kiểm soát. Ngoài ra, dữ liệu hoàn toàn dựa trên tự báo cáo; việc sử dụng câu hỏi đơn để đo hạnh phúc chủ quan và gây hấn trực tuyến cũng hạn chế khả năng phản ánh đầy đủ các khái niệm.