Cuốn sách “Chuyển đổi từ già hóa thụ động đến già hóa tích cực của người cao tuổi Việt Nam” là kết quả nghiên cứu định tính về người cao tuổi Việt Nam trong hơn hai thập niên qua tại Hà Nội và Vĩnh Long, cùng với phân tích thứ cấp các bộ dữ liệu điều tra quốc gia và phân tích tài liệu thứ cấp. Cuốn sách tìm kiếm các phương thức mà người cao tuổi Việt Nam trong hơn hai thập niên qua tiếp tục tham gia vào các vận động kinh tế, văn hóa, xã hội; đồng thời phân tích những chuẩn bị của họ về thể chất, xã hội và tinh thần, cũng như các hình thức tham gia xã hội trong quá trình già hóa. Vận dụng tiếp cận chu trình sống và khung phân tích già hóa tích cực để xem xét quá trình chuyển sang già hóa, nhóm nghiên cứu tìm kiếm những giải thích cho sự khác biệt trong trải nghiệm sống của người cao tuổi ở hai giai đoạn khác nhau của dân số Việt Nam.

              Trước hết, cuốn sách cung cấp cho người đọc một cái nhìn tổng thể về hệ thống chính sách chăm sóc người cao tuổi Việt Nam trong vòng hai thập niên qua trên các phương diện: chính sách chăm sóc sức khỏe chung cho người cao tuổi; chính sách trợ giúp xã hội đối với người cao tuổi; và chính sách khuyến khích người cao tuổi tham gia xã hội. Kết quả cho thấy, hơn 20 năm qua đã có những thay đổi trong quan điểm của Đảng và Nhà nước đối với công tác chăm sóc người cao tuổi. Thay vì chỉ đơn thuần chăm sóc, bảo vệ và trợ giúp người cao tuổi, hiện nay các chính sách đã hướng tới việc hỗ trợ, thúc đẩy nhận thức của người cao tuổi về quyền lợi và trách nhiệm của mình, để từ đó giúp họ chủ động và tích cực sống vui, sống khỏe và sống có ích. Qua đó, góp phần làm thay đổi quan điểm nhằm chống lại sự kì thị đối với người cao tuổi như là một gánh nặng của xã hội. Cùng với đó là hệ thống cơ sở lý luận liên quan trực tiếp đến khung lão hóa tích cực là những tiền đề vững chắc cho việc mô tả, phân tích và đánh giá thực trạng và quá trình thích ứng với già hóa của người cao tuổi Việt Nam sau hai thập niên.

            Nội dung trọng tâm của cuốn sách tập trung vào phản ánh tình trạng chuyển đối, thích ứng của người cao tuổi sau hai thập niên trên bốn lĩnh vực: 1) Lao động và việc làm; 2) Tham gia xã hội; 3) Sắp xếp cuộc sống; 4) Điều kiện sống và an sinh xã hội.

              Đối với lĩnh vực lao động và việc làm, xu hướng chuyển đổi mục đích lao động và sự dịch chuyển vị thế lao động của người cao tuổi là những phát hiện quan trọng và có ý nghĩa về triển vọng tự đảm bảo an sinh tuổi già thông qua việc làm và thu nhập. Theo đó, cuốn sách cung cấp những bằng chứng về xu hướng chuyển đổi từ các hình thức lao động vì mục đích mưu sinh chu cấp gia đình, lao động hỗ trợ con cái nhằm xác lập giá trị của bản thân trong gia đình, đến các hoạt động việc làm vì niềm vui tuổi già và lao động để làm giàu, vì bản thân giá trị của lao động. Cùng với đó, việc phản ánh sự dịch chuyển từ vị thế lao động tự làm sang người làm công ăn lương và ghi nhận tỷ lệ người cao tuổi tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện cao vượt trội là một phát hiện thú vị của cuốn sách cho thấy người cao tuổi đang ngày càng đến gần hơn với khu vực việc làm chính thức – nơi được bảo vệ bởi các cơ chế an sinh xã hội và giảm thiểu những rủi ro trong hoạt động lao động.

            Tham gia xã hội của người cao tuổi được nghiên cứu thông qua việc tham gia hoạt động tình nguyện và tham gia chính trị. Kết quả cho thấy, mặc dù vẫn dựa trên sự quen thuộc và an toàn về địa bạn cư trú, nhưng đã có sự dịch chuyển các liên hệ thân thuộc sang liên hệ xã hội ở người cao tuổi. Đặc biệt, tham gia chính trị được coi là một sự “dấn thân” xa hơn của người cao tuổi vào địa hạt các quan hệ xã hội thuần túy với việc đảm nhận các vị trí và vai trò quan trọng trong bộ máy quản lý, thể hiện tiếng nói và phát huy vai trò của người cao tuổi trong cộng đồng. Những phát hiện này của cuốn sách góp phần khắc họa rõ hơn xu hướng mở rộng sự tham gia xã hội của người cao tuổi, đặc biệt là vai trò của họ trong các hoạt động cộng đồng cũng như quản trị ở cấp cơ sở.

            Sau hai thập niên việc sắp xếp cuộc sống của người cao tuổi nhìn chung không có những thay đổi bước ngoặt, vẫn dựa trên nền tảng của sự phụ thuộc và tương trợ kinh tế giữa cha mẹ và con cái. Việc người cao tuổi sắp xếp cuộc sống xoay quanh con cái đồng thời cũng xác định không gian xã hội của họ chủ yếu xoay quanh các liên hệ sơ cấp thân thuộc là một phát hiện đáng quan tâm, đặc biệt trong bối cảnh già hóa dân số cùng với quá trình di cư và sự thay đổi cấu trúc gia đình đang đặt ra những thách thức đối với việc duy trì các thiết chế chăm sóc người cao tuổi truyền thống. Phát hiện này bổ sung thêm cơ sở thực nghiệm cho các lập luận về sự cần thiết phải mở rộng và đa dạng hóa các thiết chế chăm sóc người cao tuổi nhằm phù hợp với bối cảnh mới.

            Điều kiện sống của người cao tuổi hai thập niên qua đã có những cải thiện đáng kể, đặc biệt là về nước sạch và điện sinh hoạt. Cuốn sách đã chỉ ra rằng sự cải thiện về mức sống, dinh dưỡng, tuổi thọ và chăm sóc y tế được coi là những yếu tố góp phần tạo nên sự chuyển biến tích cực về thái độ của người cao tuổi đối với sức khỏe.

            Thông qua những phân tích và phát hiện được trình bày, cuốn sách khẳng định giá trị cả về học thuật lẫn thực tiễn đối với nghiên cứu về người cao tuổi và già hóa dân số ở Việt Nam. Trên cơ sở các kết quả nghiên cứu, các tác giả đề xuất nhiều định hướng chính sách nhằm thích ứng với quá trình già hóa dân số, tập trung vào bảo đảm sinh kế, tăng cường chăm sóc sức khỏe và phát huy sự tham gia xã hội của người cao tuổi.

Cụ thể, cuốn sách nhấn mạnh sự cần thiết của các chính sách hỗ trợ người cao tuổi tiếp tục tham gia thị trường lao động, cải cách hệ thống lương hưu và mở rộng độ bao phủ của an sinh xã hội nhằm bảo đảm sinh kế và nâng cao chất lượng cuộc sống. Đồng thời, các tác giả đề xuất xây dựng sàn an sinh xã hội, phát triển hệ thống chăm sóc sức khỏe đa tầng và tăng cường các chính sách khuyến khích lối sống lành mạnh để đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người cao tuổi.

Bên cạnh đó, cuốn sách đặc biệt nhấn mạnh việc phát huy vai trò của người cao tuổi như một chủ thể tích cực trong cộng đồng thông qua mở rộng không gian tham gia xã hội và tăng cường sự tham gia vào các hoạt động cộng đồng, quản trị và chính trị ở cơ sở. Những gợi ý này góp phần cung cấp cơ sở tham khảo hữu ích cho việc hoạch định chính sách trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh.

Không chỉ có giá trị đối với giới nghiên cứu, cuốn sách “Chuyển đổi từ già hóa thụ động đến già hóa tích cực của người cao tuổi Việt Nam” còn là một tài liệu đáng đọc dành cho những ai quan tâm đến người cao tuổi và già hóa dân số ở Việt Nam. Thông qua những phân tích dựa trên dữ liệu thực chứng, người đọc có thể hiểu rõ hơn về cách người cao tuổi sống, làm việc, chăm sóc sức khỏe và tham gia vào đời sống xã hội trong bối cảnh nhiều biến đổi hiện nay. Đồng thời, những kết quả nghiên cứu và gợi ý chính sách được trình bày trong cuốn sách cũng là nguồn tham khảo hữu ích cho các nhà nghiên cứu, nhà quản lý và nhà hoạch định chính sách trong quá trình xây dựng các giải pháp thích ứng với già hóa dân số.

Nguyễn Thanh Thủy