Già hóa dân số nhanh là một thách thức về đáp ứng chính sách đối với Nhà nước, và về sự thích ứng của toàn xã hội nói chung cùng với nhóm dân số cao tuổi nói riêng. Các đường lối, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước ngày càng chỉ rõ những thách thức của già hóa dân số và tác động của chúng đến nhóm dân số cao tuổi. Chiến lược dân số Việt Nam đến năm 2030 tiếp tục nhấn mạnh mục tiêu cho thập niên tới là thích ứng với già hóa dân số và đẩy mạnh chăm sóc sức khỏe người cao tuổi.

Trong bối cảnh thực tiễn và chính sách nêu trên, cuốn sách “Chuyển đổi từ già hóa thụ động sang già hóa tích cực của người cao tuổi Việt Nam” của TS. Đặng Thị Việt Phương và TS. Nguyễn Thanh Thủy (đồng chủ biên) được phát hành, do Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản năm 2025. Cuốn sách với độ dày 235 trang, nội dung được xây dựng trên cơ sở phân tích hai bộ dữ liệu nghiên cứu định tính về người cao tuổi Việt Nam tiến hành trong hai giai đoạn 1999-2000 và 2021-2022 tại Hà Nội và Vĩnh Long, cùng với phương pháp phân tích các bộ dữ liệu điều tra quốc gia và phân tích tài liệu thứ cấp. Nghiên cứu này vận dụng tiếp cận chu trình sống và khung phân tích già hóa tích cực để xem xét quá trình chuyển đổi của người già ở Việt Nam sau hơn hai thập niên qua đã diễn ra như thế nào. Cấu trúc gồm 5 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn làm rõ các khái niệm, quan điểm và xu hướng nghiên cứu về già hóa dân số, đồng thời phân tích bối cảnh già hóa, chính sách chăm sóc sức khỏe người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay.

Chương 2: Lao động và việc làm của người cao tuổi tập trung xem xét thực trạng lao động và việc làm của người cao tuổi ở một số quốc gia và Việt Nam. Qua đó, phân tích vai trò của người cao tuổi trong thị trường lao động, những cơ hội và thách thức khi họ tiếp tục tham gia sản xuất. Nghiên cứu cho thấy, có xu hướng chuyển đổi từ các hình thức lao động vì mục đích mưu sinh, đến các hoạt động việc làm vì niềm vui tuổi già và lao động để làm giàu, vì bản thân giá trị của lao động, dịch chuyển từ vị thế lao động tự làm sang người làm công ăn lương.

Chương 3: Tham gia xã hội của người cao tuổi phân tích các hình thức tham gia của người cao tuổi trong gia đình, cộng đồng và các tổ chức xã hội, cho thấy họ không chỉ là đối tượng được chăm sóc mà còn có thể đóng góp tích cực cho đời sống xã hội. Kết quả nghiên cứu cho thấy, sự tham gia hoạt động tình nguyện và tham gia chính trị của người cao tuổi Việt Nam có sự chuyển dịch các liên hệ thân thuộc sang liên hệ xã hội. Tham gia xã hội của người cao tuổi có sự đa dạng và tích cực hơn. Nhiều người cao tuổi đảm nhiệm các vị trí và vai trò quan trọng trong bộ máy quản lý, thể hiện tiếng nói và phát huy vai trò của mình, dù không gian hoạt động xã hội của họ vẫn trong phạm vi cộng động nhỏ.

Chương 4: Sắp xếp cuộc sống của người cao tuổi đề cập đến cách người cao tuổi thích nghi với giai đoạn sau nghỉ hưu, từ việc tổ chức sinh hoạt, chăm sóc sức khỏe đến duy trì mối quan hệ xã hội. Kết quả nghiên cứu cho thấy, người cao tuổi sống cùng với con cái là thực tế phổ biến, không gian hoạt động của người cao tuổi chủ yếu trong phạm vi gia đình với các mối liên hệ sơ cấp được ghi nhận ở cả hai khu vực nông thôn và đô thị. Mối quan hệ với vợ/chồng là một yếu tố then chốt trong việc duy trì tinh thần và sức khỏe của người cao tuổi. Trong khi mối liên hệ với con cháu có tính chất nghĩa vụ và trách nhiệm nhiều hơn. Điều này có thể là chỉ báo thiếu tích cực cho khả năng sống độc lập, chủ động của người cao tuổi Việt Nam hiện nay.

Chương 5: Điều kiện sống và an sinh xã hội của người cao tuổi đánh giá các chính sách và hệ thống an sinh xã hội dành cho người cao tuổi ở Việt Nam. Có thể thấy chính sách chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi hiện đã được cải thiện rộng khắp từ tuyến cơ sở, góp phần rất lớn đảm bảo an sinh tuổi già cho người cao tuổi hiện nay.

Đặc biệt trong phần Kết luận, nhóm tác giả xâu chuỗi toàn bộ kết quả nghiên cứu, qua đó đưa ra những khuyến nghị, xây dựng các nhóm giải pháp nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống và thúc đẩy quá trình già hóa tích cực, đảo bảo an sinh xã hội cho người cao tuổi ở Việt Nam.

Với cách tiếp cận khoa học, kết hợp giữa phân tích lý luận và khảo sát thực tiễn, cuốn sách không chỉ cung cấp cái nhìn toàn diện về đời sống của người cao tuổi mà còn góp phần định hướng chính sách và nâng cao nhận thức xã hội về vai trò, tiềm năng của người cao tuổi trong xã hội hiện đại. Đây là một công trình nghiên cứu theo phương pháp xã hội học có giá trị khoa học cao, Thư viện Viện Xã hội học và Tâm lý học lựa chọn xin trân trọng giới thiệu cùng quý bạn đọc (Kí hiệu tại kho sách Xã hội học: 35VB00003352, 35VB00003352)

Lê Hòa