Để tìm câu trả lời, nhóm nghiên cứu đã khảo sát 375 học sinh lớp 8–11 tại hai trường ở Hà Nội, tập trung vào những nguồn lực tâm lý như sự tự tin vào giá trị bản thân, niềm tin vào năng lực của mình, sự tự chủ, khả năng hồi phục và sự gắn kết với tập thể lớp, đồng thời xem xét vai trò của sự hỗ trợ từ gia đình và bạn bè. Kết quả nghiên cứu cho thấy một số phát hiện đáng chú ý về những yếu tố có thể giúp học sinh thích ứng tốt hơn trước áp lực và giảm nguy cơ kiệt sức trường học.

Nguồn lực tâm lý giúp các em đứng vững và vượt qua trạng kiệt sức trường học

Kết quả đầu tiên khá rõ ràng: cả năm nguồn lực tâm lý đều có mối liên hệ theo hướng ngược với kiệt sức trường học. Nói đơn giản, học sinh càng có nhiều nguồn lực tâm lý thì xu hướng trải nghiệm kiệt sức trường học càng thấp. Mối liên hệ này đều có ý nghĩa thống kê.

Nhưng khi các yếu tố được xem xét đồng thời, câu chuyện trở nên thú vị hơn. Bốn yếu tố vẫn giữ được vai trò đáng kể là sự tự tin vào giá trị bản thân, sự tự chủ, khả năng hồi phục và sự gắn kết với tập thể lớp. Trong số đó, khả năng hồi phục có tác động mạnh nhất với hệ số Beta là -0,23). Mô hình kết hợp các nguồn lực tâm lý giải thích khoảng 21% sự thay đổi của tình trạng kiệt sức trường học.

Điều này gợi ra một cách nhìn đáng chú ý: để giúp học sinh đối diện tốt hơn với kiệt sức trường học, có lẽ không nên chỉ tập trung vào việc giảm khối lượng học tập hay yêu cầu các em “cố gắng hơn”. Cần đồng thời xây dựng những nguồn lực giúp các em cảm thấy mình có giá trị, có khả năng tác động đến cuộc sống, có thể đứng dậy sau thất bại và cảm thấy mình thuộc về một tập thể.

Khả năng hồi phục – một năng lực đáng được quan tâm

Trong nghiên cứu này, khả năng hồi phục được nhóm tác giả hiểu là năng lực thích nghi trước hoàn cảnh khó khăn, thể hiện trên cả ba phương diện: nhận thức, cảm xúc và hành vi. Một học sinh có khả năng hồi phục tốt không nhất thiết là người “không bao giờ buồn” hay “luôn tích cực”. Đó có thể là người biết rút kinh nghiệm từ thất bại, vẫn nhìn thấy điều tích cực trong hoàn cảnh khó khăn, không dễ bỏ cuộc và chủ động tìm kiếm lời khuyên khi cần.

Điểm này đặc biệt đáng chú ý khi đặt trong bối cảnh nghiên cứu về khả năng hồi phục trên thế giới. Khả năng hồi phục ngày càng được nhìn nhận không phải như một phẩm chất cố định mà là khả năng thích ứng có thể chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố cá nhân và môi trường. Kết quả này dù chỉ nghiên cứu trên mẫu là học sinh Hà Nội, nhưng nó cũng cho thấy cách tiếp cận này có ý nghĩa ngay trong một vấn đề rất gần gũi với học sinh Việt Nam: làm thế nào để không bị cuốn vào vòng xoáy của áp lực học tập và kiệt sức trường học?

Không phải cứ có bạn bè, gia đình hỗ trợ là sẽ hết kiệt sức

Một phát hiện khác cũng đáng lưu ý. Khi xem xét riêng lẻ mối quan hệ giữa các yếu tố này, sự hỗ trợ từ bạn bè và gia đình có quan hệ với mức kiệt sức thấp hơn. Tuy nhiên, khi các nguồn lực xã hội này kết hợp với các nguồn lực tâm lý trong mô hình hồi quy đa biến, chúng không còn cho thấy tác động trực tiếp có ý nghĩa thống kê đến kiệt sức trường học.

Điều này không có nghĩa là gia đình và bạn bè không quan trọng, ngược lại, nhóm nghiên cứu cho rằng những nguồn lực xã hội này có thể đóng vai trò như “tấm đệm”, giúp củng cố các nguồn lực bên trong của các em. Hay nói cách khác: một học sinh cần cả “sức mạnh bên trong” và sự hỗ trợ của gia đình, bạn bè. Như vậy, nếu chỉ nói với các em rằng “hãy mạnh mẽ lên” là chưa đủ; các em cần được lắng nghe, được hỗ trợ, được chia sẻ… từ phía gia đình và bạn bè

Gợi ý cho cách chăm sóc sức khỏe tâm thần học đường

Từ kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả đề xuất cần quan tâm đến việc rèn luyện và nâng cao các nguồn lực tâm lý cho học sinh, thay vì chỉ can thiệp khi tình trạng kiệt sức đã trở nên nghiêm trọng. Những nội dung có thể được chú ý gồm nhận thức tích cực về bản thân, khả năng tự chủ, khả năng hồi phục sau khó khăn và sự gắn kết với lớp, với trường và với gia đình.

Đây cũng có thể là một hướng đi đáng quan tâm trong chăm sóc sức khỏe tâm thần học đường: chuyển từ tư duy “xử lý vấn đề” sang tư duy “xây dựng nguồn lực”. Nghĩa là không chỉ tìm cách giảm căng thẳng, lo âu hay kiệt sức sau khi chúng xuất hiện, mà chủ động giúp học sinh phát triển những năng lực có thể hỗ trợ các em ứng phó với những thách thức về sau.

Điểm đáng chú ý nhất của nghiên cứu nằm ở một thay đổi nhỏ trong cách chúng ta đặt câu hỏi về sức khỏe tâm thần của học sinh. Thay vì chỉ hỏi “Làm thế nào để học sinh không bị kiệt sức?”, chúng ta có thể hỏi thêm: “Làm thế nào để các em có đủ nguồn lực tâm lý để đối diện với kiệt sức trường học mà không bị nó nhấn chìm?” Ở góc độ này, khả năng hồi phục, sự tự tin vào giá trị bản thân, cảm giác tự chủ và sự gắn kết với tập thể không còn là những khái niệm xa vời của tâm lý học, chúng trở thành những nguồn lực có thể được quan tâm và nuôi dưỡng trong đời sống hàng ngày của học sinh.