Thực hiện kế hoạch hoạt động khoa học năm 2026, ngày 07/10/2026, Viện Xã hội học và Tâm lý học đã tổ chức cuộc Hội thảo khoa học “Xã hội học và Tâm lý học trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo” với sự chủ trì của TS. Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; PGS. TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học và PGS. TS. Đặng Thị Hoa, Phó Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học. Tham dự Hội thảo có TS. Đỗ Xuân Lân, Phó bí thư chuyên trách Đảng ủy Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam, các đại biểu đến từ Bộ Khoa học và Công nghệ, các viện nghiên cứu, các cơ quan khoa học, các trường đại học, hội Xã hội học Việt Nam, cùng nhiều chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý, và các cơ quan báo chí, truyền thông.

Mục đích và ý nghĩa

Phát biểu khai mạc và đề dẫn, PGS.TS. Chu Văn Tuấn cho biết Hội thảo xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của thực tiễn: Trí tuệ nhân tạo (AI) đã đi vào nghiên cứu, giảng dạy và đời sống hằng ngày nhanh hơn khả năng nhận diện của khoa học xã hội, đặt ra những vấn đề mới về lý luận, phương pháp và đạo đức nghề nghiệp. Hội thảo hướng tới ba mục tiêu: 1) nhận diện tác động của AI đối với xã hội và con người Việt Nam; 2) trao đổi về phương pháp, quy trình kiểm soát khi ứng dụng AI trong nghiên cứu và đào tạo; 3) gợi mở hướng nghiên cứu mới của khoa học xã hội nhân văn nói chung, Xã hội học và Tâm lý học nói riêng.

Chủ đề Hội thảo được đặt trong một bối cảnh thể chế về trí tuệ được hình thành từ khá sớm. Sau Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị, Luật Trí tuệ nhân tạo được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025, hiệu lực từ 01/3/2026, quản lý theo ba mức rủi ro. Quyết định số 33/2026/QĐ-TTg ngày 30/6/2026 ban hành Danh mục hệ thống AI rủi ro cao gồm 46 hệ thống thuộc 6 lĩnh vực, riêng giao thông vận tải chiếm 31 hệ thống. Trọng tâm quản lý vì vậy đặt ở các hệ thống điều khiển kỹ thuật, nơi rủi ro biểu hiện thành thiệt hại đo đếm được; còn chatbot đồng hành, công cụ hỗ trợ tâm lý hay thuật toán gợi ý nội dung cho vị thành niên chưa hiện diện rõ. Theo PGS.TS. Chu Văn Tuấn, đó là hệ quả của việc giới nghiên cứu chưa cung cấp được bằng chứng thuyết phục về mức độ và cơ chế của các rủi ro này.

Việt Nam còn thiếu dữ liệu về tác động của AI, dù mức sử dụng, nhất là ở người trẻ, thuộc nhóm cao trong khu vực. Số liệu về việc làm bị AI thay thế thường dựa trên ước tính của đơn vị tư vấn hoặc thông báo của doanh nghiệp; chưa có khảo sát nào ở Việt Nam tách được tác động của AI khỏi chu kỳ kinh tế hay đơn hàng xuất khẩu.

Phát biểu chỉ đạo, TS. Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam khẳng định ý nghĩa lý luận và thực tiễn của chủ đề Hội thảo, phù hợp với chủ trương nhất quán của Đảng và Nhà nước về chủ động thích ứng với AI, và đề nghị Hội thảo tập trung vào bốn nhóm vấn đề: i) Làm rõ khái niệm, đặc trưng của “kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo” và phân tích biến đổi của con người, xã hội trên cơ sở bằng chứng thực nghiệm, tránh tuyệt đối hóa cơ hội hoặc rủi ro; ii) Tận dụng AI cho quản trị, dịch vụ công, an sinh xã hội và nhận diện sớm rủi ro về việc làm, khoảng cách số, tin giả, sức khỏe tâm thần; iii) Cụ thể hóa nguyên tắc đạo đức thành chuẩn mực ứng xử cho người nghiên cứu, người dạy, người học; và iv) Đổi mới hai ngành Xã hội học và Tâm lý học về lý thuyết, phương pháp và đào tạo. Yêu cầu bao trùm là đổi mới để không tụt hậu, song giữ bản sắc khoa học về con người.

Ba trục nội dung và những kết quả chính

Hội thảo đã nghe các tham luận trình bày theo ba trục: Xã hội học và những vấn đề xã hội trong kỷ nguyên AI; Tâm lý học và tâm lý con người; Giảng dạy và đào tạo hai ngành học này. Trục thứ nhất nhận nhiều quan tâm nhất, mở rộng từ lao động, việc làm, kỹ năng sang bất bình đẳng, an sinh xã hội, quản trị xã hội, dân số và già hóa.

Các báo cáo cho thấy một điểm chung: AI đã làm thay đổi cách con người làm việc, tự thể hiện và học tập, nhưng bằng chứng còn mỏng. PGS.TS. Nguyễn Đức Vinh, nguyên Viện trưởng Viện Xã hội học, lưu ý năng lực của AI hiện được phát hiện chủ yếu qua thực nghiệm, lý thuyết chưa giải thích đầy đủ, nên chưa thể khẳng định AI ngang bằng hay vượt trí tuệ con người. TS. Nguyễn Thị Phương Hoa, Phó Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học, chỉ ra rằng khi AI tham gia tạo nội dung, giọng nói và ảnh đại diện, các câu hỏi về tính chân thực và ảnh hưởng đến bản sắc cá nhân vẫn còn bỏ ngỏ.

Bàn về lao động, việc làm, kết quả khảo sát công nhân khu công nghiệp do PGS.TS. Hoàng Thị Nga, Trường Đại học Công đoàn, trình bày, cho thấy 39,5% thiếu kỹ năng số và 62,5% lo ngại về an ninh việc làm. Về sức khỏe tâm thần, TS. Đỗ Thị Lệ Hằng, Viện Xã hội học và Tâm lý học, cho rằng AI có thể hỗ trợ sàng lọc ban đầu nhưng chưa thể thay chẩn đoán.

Về đào tạo, PGS.TS. Hoàng Thu Hương, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, phân tích 9 chương trình cử nhân xã hội học năm 2025, cho biết công nghệ số có mặt ở 7 chương trình, nhưng chủ yếu trong kiến thức đại cương. Hai chương trình điều chỉnh năm 2026 đưa AI vào nội dung bắt buộc nhưng vẫn coi AI là công cụ hơn là đối tượng nghiên cứu. Báo cáo đề xuất coi năng lực số và AI là năng lực chuyên ngành và bồi dưỡng giảng viên.

Trong phần thảo luận, các nhà khoa học tập trung vào cơ sở lý luận, cách tiếp cận, phương pháp và môi trường thực hành nghiên cứu, đào tạo dưới những góc nhìn đa chiều. Câu hỏi được trao đổi sôi nổi nhất là AI có thể thay thế nhà xã hội học, tâm lý học trong khảo sát hay trị liệu tâm lý hay không? Các tham luận gặp nhau ở nguyên tắc AI hỗ trợ, con người quyết định, kèm lưu ý rằng nguyên tắc ấy chỉ có hiệu lực khi người ra quyết định có đủ năng lực thẩm định đầu ra.

Những vấn đề gợi mở

Báo cáo tổng kết do PGS.TS. Đặng Thị Hoa trình bày nêu ba điểm gợi mở. Thứ nhất, AI cần được nhìn nhận từ hai phía: vừa mở ra cơ hội cho phát triển kinh tế-xã hội, nghiên cứu, đào tạo và thực hành nghề nghiệp, vừa kéo theo rủi ro đối với việc làm, bất bình đẳng, sức khỏe tâm lý, quyền riêng tư và quan hệ xã hội. Tác động của AI không dừng ở công cụ mà mở rộng tới cách con người lao động, giao tiếp và thể hiện bản thân.

Thứ hai, vấn đề nổi bật là khoảng cách giữa tốc độ phát triển của AI với khả năng thích ứng của thể chế, chính sách, chương trình đào tạo và năng lực đội ngũ chuyên môn. Yêu cầu đặt ra là vừa hoàn thiện cơ chế quản trị, bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương, vừa bảo đảm nguyên tắc đạo đức và trách nhiệm của con người.

Thứ ba, Hội thảo gợi mở yêu cầu chuyển từ xem xét tác động của AI sang nghiên cứu mối quan hệ giữa con người, công nghệ và xã hội. Ba hướng nghiên cứu cơ bản được đề xuất gồm: biến đổi cấu trúc xã hội và tâm lý xã hội dưới tác động của internet, mạng xã hội và AI; quản trị xã hội, quản trị quốc gia và vai trò của AI gắn với bối cảnh chính quyền hai cấp; và quá trình đồng kiến tạo giữa xã hội học, tâm lý học và trí tuệ nhân tạo.

Những kết quả tại Hội thảo đã gợi mở các hướng nghiên cứu trong khoa học xã hội nhân văn nói chung, Xã hội học và Tâm lý học nói riêng, đồng thời, hướng tới đổi mới đào tạo và đề xuất chính sách quản trị AI./.

Người viết tin: Phạm Ngọc Tân