Tham dự hội thảo, về phía lãnh đạo các cơ quan Trung ương có PGS.TS. Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương; TS. Lâm Văn Đoan, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội.

Về phía các đối tác có Ông Nguyễn Quyết Chiến, Tổng Thư ký Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam; Ông Lê Như Quân, Phó Trưởng ban Ban Tư vấn, Phản biện, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam; GS.TS. Nguyễn Quý Thanh, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Về phía Hội Xã hội học Việt Nam có GS.TS. Nguyễn Hữu Minh, Chủ tịch; các đồng chí Phó Chủ tịch; các đồng chí Ủy viên Ban Thường vụ; GS.TS. Trịnh Duy Luân, nguyên Chủ tịch;  PGS.TS. Chung Á, nguyên Phó Chủ tịch; các đồng chí Ủy viên Ban Chấp hành, nguyên Ủy viên Ban Chấp hành qua các thời kỳ; Lãnh đạo và hội viên các Chi hội trên toàn quốc.

Về phía Viện Xã hội học và Tâm lý học có PGS.TS. Đặng Thị Hoa, Phó Viện trưởng, đồng chủ trì phiên thứ nhất; PGS.TS. Nguyễn Đức Chiện, Phó Viện trưởng, đồng chủ trì phiên thứ hai; các đồng chí Phó Viện trưởng; GS.TS. Đặng Nguyên Anh, nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Xã hội học (nay là Viện Xã hội học và Tâm lý học), Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội Xã hội học Việt Nam; PGS.TS. Nguyễn Đức Vinh, nguyên Viện trưởng Viện Xã hội học (nay là Viện Xã hội học và Tâm lý học), Ủy viên Ban Thường vụ Hội Xã hội học Việt Nam; cùng các nhà nghiên cứu của Viện.

Về phía Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới có TS. Trần Thị Hồng, Phó Viện trưởng, đồng chủ trì phiên thứ hai cùng các chuyên gia và nhà nghiên cứu của Viện.

Hội thảo được tổ chức với 2 phiên song song:

Phiên 1: Xã hội học Việt Nam: Đổi mới tri thức, phát triển ngành và đóng góp quản trị - chính sách do TS. Bùi Phương Đình, PGS.TS. Đặng Thị Hoa chủ trì.

Tại phiên này, các tham luận tập trung làm rõ vai trò, chức năng và những yêu cầu mới đặt ra đối với Xã hội học trong bối cảnh chuyển đổi số, đổi mới mô hình phát triển và những biến đổi nhanh chóng của đời sống xã hội.

Mở đầu phiên, GS.TS. Đặng Nguyên Anh, trình bày tham luận “Quản trị phát triển xã hội và vai trò kiến tạo của Xã hội học trong kỷ nguyên số”. Tham luận nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ quản lý xã hội sang quản trị phát triển xã hội trong bối cảnh công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang tác động sâu rộng đến đời sống xã hội. Theo đó, Xã hội học cần vượt ra khỏi chức năng mô tả, nhận diện thực trạng để phân tích những biến đổi xã hội do công nghệ tạo ra, nhận diện các nhóm được hưởng lợi hoặc có nguy cơ bị bỏ lại phía sau, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng chính sách. Tham luận đề cao yêu cầu đổi mới dữ liệu, phương pháp nghiên cứu và chuyển từ nhận diện sang kiến tạo xã hội thông qua sản xuất tri thức.

Tiếp đó, PGS.TS Vũ Hào Quang, trình bày tham luận “Vai trò của Xã hội học trong đổi mới mô hình phát triển Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết số 19-NQ/TW”. Tham luận phân tích yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng dựa nhiều hơn vào con người và tri thức, trong đó Xã hội học cần tham gia sâu hơn vào quá trình hoạch định chính sách. Một số vấn đề được nhấn mạnh gồm tái cấu trúc việc làm và phân tầng xã hội, bất bình đẳng đa chiều, niềm tin và đồng thuận xã hội, cũng như những tác động của công nghệ đối với quá trình tái cấu trúc xã hội. Từ đó, Xã hội học được xác định có vai trò quan trọng trong nhận diện biến đổi cơ cấu, đánh giá tác động xã hội, dự báo rủi ro và thúc đẩy sự tham gia của người dân trong quản trị phát triển.

Với tham luận “Hội Xã hội học Việt Nam tuổi 20 và sự nghiệp định chế hóa ngành”, GS.TS. Bùi Thế Cường, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, tập trung nhìn lại quá trình phát triển và định chế hóa của ngành Xã hội học Việt Nam trong khoảng nửa thế kỷ qua. Tham luận khẳng định những đóng góp quan trọng của ngành, đồng thời chỉ ra những yêu cầu tiếp tục hoàn thiện quá trình định chế hóa. Trong đó, hội nghề nghiệp có vai trò quan trọng trong xây dựng cộng đồng học thuật, sản xuất và phổ biến tri thức, chuẩn hóa nghề nghiệp, đào tạo thế hệ mới, đại diện cho cộng đồng ngành, phục vụ xã hội và lưu giữ ký ức ngành. Tham luận đồng thời đề xuất một số định hướng nhằm củng cố hoạt động của Hội Xã hội học Việt Nam trong thời gian tới.

Kết thúc phiên, TS. Đặng Vũ Cảnh Linh, Phó Viện trưởng Viện Đào tạo, Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu khoa học, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trình bày tham luận “Văn hóa thanh niên - chiếc “hàn thử biểu” của biến đổi xã hội trong thời đại số - một phân tích Xã hội học”. Tham luận nhấn mạnh văn hóa thanh niên là một chỉ báo quan trọng giúp nhận diện những biến đổi trong giá trị, lối sống và quan hệ xã hội. Trong bối cảnh số hóa, không gian văn hóa của thanh niên ngày càng mở rộng, đồng thời xuất hiện cả những cơ hội sáng tạo và những rủi ro mới. Tham luận cho rằng cần đặt văn hóa thanh niên trong tiến trình trưởng thành xã hội và các điều kiện xã hội cụ thể, qua đó xây dựng chính sách hướng tới phát triển năng lực tự chủ văn hóa, khả năng sáng tạo và trách nhiệm xã hội của thanh niên.

Các tham luận đã góp phần mở rộng trao đổi về vị trí, chức năng và hướng phát triển của Xã hội học Việt Nam, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu tăng cường vai trò của ngành trong nhận diện, lý giải và tham gia kiến tạo các quá trình biến đổi xã hội trong giai đoạn mới.

Tại phần thảo luận của phiên, các ý kiến trao đổi tập trung chủ yếu vào những yêu cầu đổi mới và phát huy vai trò của Hội Xã hội học, của ngành Xã hội học trong bối cảnh xã hội và công nghệ đang có nhiều biến đổi gồm nghiên cứu xây dựng Bộ quy tắc đạo đức nghề nghiệp trong thời đại trí tuệ nhân tạo, nhằm bảo đảm trách nhiệm nghề nghiệp, tính trung thực của tri thức Xã hội học và tạo chuẩn mực chung cho đào tạo, hợp tác và hội nhập quốc tế; tăng cường kết nối với đời sống thông qua nghiên cứu và đề xuất chính sách, đồng thời phát huy những vấn đề mà con người và xã hội học có thể giải quyết vượt ra ngoài khả năng của trí tuệ nhân tạo; tăng cường các kênh truyền thông chính thống, phát huy vai trò của tạp chí và hội viên trong giới thiệu những đóng góp của Xã hội học, qua đó củng cố sự đồng thuận và đoàn kết giữa các hội viên.

Phiên 2: Biến đổi xã hội trong kỷ nguyên số và phát triển bền vững do GS.TS. Lê Ngọc Hùng, PGS.TS. Nguyễn Đức Chiện, TS. Trần Thị Hồng chủ trì.

Tại phiên này, các tham luận đã tập trung phân tích một số vấn đề xã hội nổi bật trong bối cảnh phát triển bền vững và chuyển đổi số, gồm sinh kế xanh của hộ gia đình, biến đổi cơ cấu công nhân, an toàn số của phụ nữ nông thôn và vai trò của vốn xã hội trong liên kết sản xuất nông nghiệp.

Tham luận đầu tiên về “Sinh kế xanh của hộ gia đình tại phường Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp: Hoạt động, lợi ích và rào cản” do PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Xoan và Hồ Khánh Linh trình bày cho thấy khoảng 91% trong số 398 hộ gia đình được khảo sát có hoạt động nông nghiệp sinh thái. Các hộ đánh giá lợi ích về sức khỏe cao hơn lợi ích kinh tế, trong khi giá cả và đầu ra không ổn định là những rào cản chủ yếu. Kết quả nhấn mạnh nhu cầu gắn phát triển sinh kế xanh với các giải pháp giảm thiểu rủi ro thị trường.

Ảnh: PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Xoan, Ủy viên Ban Thường vụ Hội Xã hội học Việt Nam trình bày tham luận

Tham luận “Xu hướng biến đổi cơ cấu công nhân lao động trong kỷ nguyên mới” do PGS.TS. Hoàng Thị Nga, Ủy viên Ban Thường vụ Hội Xã hội học Việt Nam trình bày cho thấy số lao động trong doanh nghiệp tăng từ 9,7 triệu người năm 2010 lên 16,4 triệu người năm 2024, cùng với xu hướng dịch chuyển mạnh sang khu vực FDI. Tuy nhiên, lực lượng lao động đang đối mặt với một số vấn đề như già hóa, tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo còn cao, hạn chế về kỹ năng số và ngoại ngữ, cùng với chênh lệch thu nhập theo vùng và giới. Tham luận nhấn mạnh yêu cầu đào tạo lại, nâng cao kỹ năng số và mở rộng hệ thống an sinh trong bối cảnh chuyển đổi số.

Tiếp đó, TS. Vũ Thị Thanh, trình bày tham luận “An toàn số của phụ nữ nông thôn ở Thái Bình và những khác biệt thế hệ”. Tham luận cho thấy phụ nữ dưới 60 tuổi có thời lượng sử dụng Internet cao hơn đáng kể so với nhóm cao tuổi và đồng thời có mức độ trải nghiệm rủi ro số cao hơn. Trong khi đó, nhiều phụ nữ cao tuổi còn hạn chế về kỹ năng thực hành an toàn số. Từ kết quả này, tham luận đề xuất tiếp cận an toàn số như một năng lực thực hành, kết hợp nâng cao nhận thức, rèn luyện kỹ năng và hỗ trợ ứng phó với sự cố, đồng thời chú trọng sự khác biệt giữa các nhóm tuổi.

Tham luận cuối cùng về “Từ vốn xã hội cộng đồng đến liên kết chuỗi: Tham gia liên kết sản xuất của nông dân và hàm ý đối với phát triển nông nghiệp bền vững” do ThS. Phan Đức Nam, Viện Xã hội học và Tâm lý học, trình bày cho thấy có 56,5% hộ trong số 200 hộ trồng lúa tại một xã thuộc tỉnh Thái Bình (nay là tỉnh Hưng Yên) tham gia các hình thức liên kết, song chủ yếu ở quy mô nhỏ và tập trung vào khâu sản xuất. Mạng lưới xã hội và niềm tin có mối liên hệ đáng kể với khả năng tham gia liên kết. Tham luận này nhấn mạnh vai trò của vốn xã hội như một “hạ tầng xã hội” của liên kết chuỗi, đồng thời đặt ra yêu cầu chuyển vốn gắn kết thành vốn bắc cầu và vốn liên kết thông qua các thiết chế đủ năng lực và đáng tin cậy.

Trong phần thảo luận, các ý kiến trao đổi chủ yếu xoay quanh tính bản địa hóa và phát huy các giá trị, đặc thù của xã hội Việt Nam; tăng cường tính phản biện, thực tiễn và dự báo trong nghiên cứu xã hội học. Các ý kiến cũng đề xuất mở rộng nghiên cứu về an toàn số theo giới, độ tuổi và các nhóm xã hội, đồng thời xây dựng giải pháp hỗ trợ các nhóm dễ bị tổn thương trên môi trường số. Qua đó, khẳng định vai trò của xã hội học trong nhận diện biến đổi xã hội và cung cấp cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách.

Hai phiên của hội thảo đã thành công tốt đẹp, hoàn thành các nội dung và mục tiêu đề ra. Kết quả hội thảo góp phần làm rõ những yêu cầu mới đối với Xã hội học Việt Nam trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới, đặc biệt là trước những tác động sâu rộng của chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, biến đổi cơ cấu xã hội và yêu cầu phát triển bền vững. Các tham luận và ý kiến trao đổi đã khẳng định vai trò của Xã hội học không chỉ trong nhận diện, phân tích và dự báo các biến đổi xã hội, mà còn trong cung cấp luận cứ khoa học cho hoạch định chính sách, thúc đẩy quản trị phát triển và góp phần giải quyết những vấn đề xã hội đặt ra từ thực tiễn. Đây cũng là dịp để nhìn lại chặng đường 20 năm xây dựng và phát triển của Hội Xã hội học Việt Nam, đồng thời tăng cường kết nối cộng đồng học thuật, thúc đẩy đổi mới nghiên cứu, nâng cao trách nhiệm xã hội và năng lực phản biện của ngành. Những kết quả của Hội thảo là cơ sở quan trọng để Hội Xã hội học Việt Nam, các cơ sở nghiên cứu, đào tạo và đội ngũ xã hội học tiếp tục đổi mới, phát huy thế mạnh của ngành, gắn kết chặt chẽ hơn giữa nghiên cứu với thực tiễn và đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát triển đất nước nhanh, bền vững và bao trùm trong giai đoạn mới.

Một số hình ảnh tại Hội thảo:

Quang Tuấn