Một nghiên cứu mới của nhóm chúng tôi, thực hiện trên 375 học sinh THCS và THPT tại Hà Nội và TP.HCM và được công bố trên The Journal of Behavioral Science (TJBS), cho thấy câu trả lời có thể không hoàn toàn đơn giản. Nhìn chung, học sinh cảm nhận lớp học gắn kết hơn có xu hướng ít kiệt sức học đường hơn. Tuy nhiên, ở những học sinh có xu hướng nghiện điện thoại thông minh cao hơn, sự gắn kết lớp học lại đi kèm với mối liên hệ mạnh hơn giữa xu hướng nghiện điện thoại thông minh và kiệt sức học đường.

Vì sao một yếu tố vốn tích cực như sự gắn kết lại có thể tạo ra hiệu ứng như vậy?

Một cách giải thích nằm ở việc đời sống bạn bè của vị thành niên hiện nay không còn kết thúc khi các em rời khỏi lớp học. Sự kết nối tiếp tục qua nhóm chat, mạng xã hội và nhiều nền tảng trực tuyến khác. Một tập thể càng thân thiết có thể đồng nghĩa với càng nhiều tương tác và nhiều kỳ vọng phải thường xuyên hiện diện.

Với những học sinh vốn đã khó kiểm soát điện thoại thông minh, điều này có thể tạo ra một áp lực khá âm thầm: phải theo dõi nhóm chat, phải phản hồi tin nhắn, phải biết chuyện gì đang xảy ra và không muốn trở thành người bị bỏ lại phía sau. Khi đó, điện thoại thông minh không chỉ là một công cụ giải trí mà còn trở thành phương tiện để duy trì sự hiện diện của mình trong nhóm bạn.

Điều quan trọng là kết quả này không có nghĩa rằng sự gắn kết bạn bè hay lớp học là có hại. Ngược lại, gắn kết nhìn chung vẫn là một yếu tố tích cực. Phát hiện của nghiên cứu chỉ gợi ý rằng khi các mối quan hệ được duy trì bằng sự hiện diện trực tuyến gần như liên tục, sự kết nối xã hội cũng có thể đi kèm với một “chi phí” tâm lý nhất định đối với những học sinh đã gặp khó khăn trong việc kiểm soát điện thoại thông minh.

Bên cạnh sự gắn kết, khả năng làm chủ bản thân cũng đóng vai trò quan trọng.

Nghiên cứu cho thấy những học sinh có xu hướng nghiện điện thoại thông minh cao hơn thường có cảm giác làm chủ bản thân thấp hơn. “Cảm giác làm chủ” có thể hiểu đơn giản là niềm tin rằng mình có khả năng kiểm soát những điều quan trọng trong cuộc sống, như thời gian, sự chú ý và hành vi của chính mình. Những học sinh có cảm giác làm chủ thấp hơn cũng có xu hướng kiệt sức học đường cao hơn.

Điều này cho thấy vấn đề của điện thoại thông minh không chỉ nằm ở việc dùng bao nhiêu giờ mỗi ngày, mà còn ở việc học sinh có thực sự kiểm soát được cách mình sử dụng nó hay không.

Một học sinh có thể biết rằng mình cần tập trung học nhưng vẫn liên tục kiểm tra điện thoại, lướt mạng hoặc trả lời tin nhắn. Khi tình trạng “muốn dừng nhưng không dừng được” lặp lại thường xuyên, các em có thể dần cảm thấy mình ít kiểm soát được thời gian và sự chú ý của chính mình. Khi cảm giác làm chủ suy giảm, việc đối phó với áp lực học tập cũng có thể trở nên khó khăn hơn.

Không chỉ cần “bớt dùng điện thoại”

Những phát hiện trên cho thấy việc hỗ trợ học sinh có lẽ không nên chỉ dừng lại ở lời khuyên “dùng điện thoại ít đi”.

Điều quan trọng hơn là giúp các em phát triển khả năng làm chủ bản thân: nhận ra khi nào mình đang mất kiểm soát, biết quản lý sự chú ý, sắp xếp thời gian và chủ động thiết lập giới hạn với thiết bị.

Đồng thời, nhà trường cũng cần quan tâm đến cách học sinh kết nối với nhau, chứ không chỉ cố gắng làm cho tập thể trở nên gắn kết hơn. Một lớp học lành mạnh có thể cần những chuẩn mực rất đơn giản: không nhất thiết phải phản hồi tin nhắn ngay lập tức, tôn trọng thời gian offline của nhau và tạo thêm những hoạt động trực tiếp không phụ thuộc vào điện thoại.

Nghiên cứu cũng nhắc chúng ta rằng thành tích học tập tốt không đồng nghĩa với việc học sinh không bị kiệt sức. Một em vẫn có thể đạt điểm cao trong khi đang cảm thấy quá tải và phải tiêu tốn nhiều nguồn lực tâm lý để duy trì thành tích.