Khoảng cách địa lý giữa cha mẹ và con cái không phải lúc nào cũng dẫn đến những vấn đề tâm lý. Tuy nhiên, với trẻ em và đặc biệt là trẻ ở tuổi vị thành niên, việc thiếu vắng sự chăm sóc và đồng hành trực tiếp của cha mẹ trong thời gian dài có thể tạo ra những khó khăn nhất định về cảm xúc, hành vi và các mối quan hệ. Nhiều nghiên cứu trước đây cũng cho thấy trẻ có cha mẹ di cư có thể phải đối mặt với cảm giác cô đơn, lo âu, khó khăn về tình cảm và một số vấn đề trong thích ứng xã hội (Cheng & Sun, 2015; Shi và cộng sự, 2016).

Nhưng có một câu hỏi khác cũng rất đáng quan tâm: Vì sao trong cùng một hoàn cảnh thiếu vắng cha mẹ, có những trẻ gặp nhiều khó khăn tâm lý, trong khi những trẻ khác vẫn có thể thích nghi và duy trì trạng thái tâm lý tương đối ổn định? Nghiên cứu “Ảnh hưởng của sự phục hồi tâm lí đến sức khỏe tâm thần của trẻ có cha mẹ di cư: Một nghiên cứu tại tỉnh Thái Nguyên và tỉnh Hưng Yên”*, đăng trên Tạp chí Giáo dục năm 2025, đã tiếp cận vấn đề từ chính câu hỏi này. Nghiên cứu tập trung vào sự phục hồi tâm lý - khả năng giúp trẻ thích nghi, vượt qua khó khăn và duy trì sự ổn định khi phải sống trong những hoàn cảnh không thuận lợi.

Không phải trẻ nào sống xa cha mẹ cũng gặp khó khăn giống nhau

Trong nghiên cứu, những khó khăn về tình cảm nổi lên rõ hơn so với các vấn đề về hành vi hay quan hệ bạn bè. Tuy nhiên, kết quả cũng cho thấy mức độ khó khăn tâm lý có sự khác biệt giữa các nhóm trẻ. Một yếu tố có liên quan khá rõ với sự khác biệt này là khả năng phục hồi tâm lý.

Những trẻ có khả năng phục hồi tâm lý tốt hơn thường gặp ít khó khăn về sức khỏe tâm thần hơn. Phát hiện này phù hợp với cách tiếp cận cho rằng khi đứng trước nghịch cảnh, điều cần quan tâm không chỉ là trẻ đã phải trải qua khó khăn gì, mà còn là trẻ có những nguồn lực nào để thích nghi với khó khăn đó (Masten, 2014).

Sự phục hồi tâm lý vì thế không có nghĩa là trẻ phải luôn mạnh mẽ, không được buồn hay không bị ảnh hưởng khi cha mẹ đi làm xa. Một đứa trẻ có khả năng phục hồi tốt vẫn có thể nhớ cha mẹ, cô đơn hoặc gặp những thời điểm khó khăn. Điểm khác biệt nằm ở khả năng điều chỉnh, tìm kiếm nguồn hỗ trợ và từng bước thích nghi với hoàn cảnh của mình.

Khả năng kiểm soát cảm xúc đặc biệt đáng chú ý

Nghiên cứu xem xét sự phục hồi tâm lý qua nhiều khía cạnh, bao gồm khả năng hướng tới mục tiêu, kiểm soát cảm xúc, duy trì suy nghĩ tích cực và những nguồn hỗ trợ mà trẻ nhận được từ gia đình cũng như những người xung quanh. Trong số đó, khả năng kiểm soát cảm xúc nổi lên như một yếu tố đặc biệt đáng quan tâm đối với sức khỏe tâm thần của trẻ. Trẻ kiểm soát cảm xúc tốt hơn thường có ít khó khăn hơn về tình cảm, hành vi và những biểu hiện liên quan đến tăng động, giảm chú ý.

Điều này có ý nghĩa khi đặt vào hoàn cảnh sống thực tế của trẻ có cha mẹ đi làm xa. Các em có thể phải trải qua cảm giác nhớ cha mẹ, buồn, lo lắng hoặc hụt hẫng khi không có cha mẹ hiện diện trong những thời điểm quan trọng. Ở tuổi vị thành niên, khi bản thân trẻ cũng đang trải qua nhiều thay đổi về tâm lý và các mối quan hệ, việc nhận biết và điều chỉnh những cảm xúc này không phải lúc nào cũng dễ dàng.

 Vì vậy, hỗ trợ sức khỏe tâm thần cho trẻ có cha mẹ di cư có lẽ không nên chỉ bắt đầu khi trẻ đã xuất hiện những vấn đề rõ rệt. Việc giúp trẻ hiểu cảm xúc của mình, biết cách đối diện với cảm xúc tiêu cực và tìm được cách ứng phó phù hợp cũng cần được chú ý từ sớm.

Sự hỗ trợ không chỉ đến từ cha mẹ

Một điểm khác đáng chú ý là vai trò của những người xung quanh trẻ. Khi cha hoặc mẹ không thể thường xuyên có mặt, những mối quan hệ khác trong đời sống của trẻ trở nên quan trọng hơn. Đó có thể là ông bà, anh chị em, thầy cô, bạn bè hoặc một người lớn mà trẻ tin tưởng.

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự hỗ trợ từ những cá nhân khác có liên quan đến việc giảm khó khăn trong quan hệ bạn bè và những khó khăn tâm lý nói chung. Điều này gợi ý rằng hỗ trợ trẻ có cha mẹ đi làm xa không nên chỉ được xem là trách nhiệm của riêng gia đình.

Nhà trường là một môi trường đặc biệt quan trọng bởi phần lớn thời gian trong ngày của trẻ diễn ra ở đây. Giáo viên có thể không thay thế được vai trò của cha mẹ, nhưng có thể nhận ra những thay đổi về cảm xúc và hành vi của trẻ, tạo cơ hội để trẻ được chia sẻ và kết nối trẻ với những nguồn hỗ trợ phù hợp khi cần thiết.

Quan trọng hơn, sự phục hồi tâm lý không phải một khả năng hoàn toàn cố định. Các nghiên cứu về sự phát triển của trẻ cho thấy khả năng thích nghi trước nghịch cảnh có thể được củng cố thông qua những nguồn lực của chính trẻ và môi trường xung quanh (Masten, 2014, 2018). Vì vậy, thay vì chỉ đặt câu hỏi làm thế nào để bảo vệ trẻ khỏi mọi khó khăn, một hướng tiếp cận khác là giúp trẻ có thêm năng lực để đối diện với những khó khăn mà các em không thể tránh khỏi.

Từ góc độ này, những chương trình hỗ trợ trẻ có cha mẹ di cư có thể chú trọng nhiều hơn đến kỹ năng nhận biết và quản lý cảm xúc, khả năng giải quyết vấn đề, xây dựng mục tiêu và duy trì những mối quan hệ hỗ trợ. Gia đình, nhà trường và cộng đồng đều có thể tham gia vào quá trình này.