Khi Hochschild mới bắt đầu đưa cảm xúc vào nghiên cứu xã hội học, nhiều người hoài nghi, thậm chí khó chịu và chê bai rằng điều đó làm cho xã hội học trở nên “chủ quan” và “nữ tính”, hoặc thắc mắc rằng làm sao việc quản lý cảm xúc có thể được ghi chép và chứng minh một cách khoa học. Nhưng khi Hochschild đến Trung tâm huấn luyện tiếp viên hàng không ở Atlanta Georgia, bằng chứng hiện ra rất rõ khi bà thấy nhân viên được dạy cách “kìm nén” sự bực bội ở chỗ này và “xả” nó ra ở chỗ khác (Doel, 2023). Sau đó, nhiều nghiên cứu khác về lao động dịch vụ được thực hiện, cung cấp thêm bằng chứng cho thấy cảm xúc thật sự là một phần quan trọng của công việc, được điều khiển và “sử dụng” để đáp ứng các yêu cầu trong thị trường lao động.

Arlie Hochschild đã viết cuốn The Managed Heart: Commercialization of Human Feeling (1983) để nghiên cứu tác động của chủ nghĩa tư bản lên cảm xúc. Bà đã quan sát cách các tiếp viên hàng không của Delta Airlines được huấn luyện để luôn tươi cười, tỏ ra thân thiện như thể hành khách là bạn bè đến chơi trong phòng khách của họ; ngược lại, nhân viên thu hồi nợ thì phải học cách để trở nên cứng rắn. Bà gọi công việc mà những nhân viên này đang làm là một dạng “lao động cảm xúc” (emotional labour) (Perrin, 2026). Theo phân tích của Hochschild, tiếp viên hàng không không chỉ làm các công việc tay chân (như đẩy xe phục vụ hành khách,…) hay làm việc trí óc (chuẩn bị ứng phó với những tình huống khẩn cấp), mà họ còn phải thực hiện một dạng lao động khác – quản lý cảm xúc. Điều này có nghĩa là họ phải kìm nén hoặc tạo ra những cảm xúc nhất định để luôn tươi cười, thân thiện, khiến hành khách cảm thấy an toàn và thoải mái nhất có thể. Trong đào tạo, họ thậm chí còn được nhắc nhở rằng nụ cười là tài sản lớn nhất và phải dùng nó như một công cụ làm việc (Hochschild, 1983:4). Hochschild cho rằng khái niệm “lao động cảm xúc” có thể áp dụng trong rất nhiều lĩnh vực, đặc biệt là trong ngành dịch vụ, và kỹ năng lao động này cũng quan trọng như kỹ năng phục vụ, nhưng cái giá của nó cũng rất nặng nề: người lao động phải tách mình khỏi cảm xúc thật, và nếu điều này kéo dài sẽ dễ dẫn đến căng thẳng, mệt mỏi, thậm chí kiệt sức. Những người làm trong ngành dịch vụ nói chung phải “đeo mặt nạ cảm xúc” trong nhiều giờ liền, vừa chịu áp lực công việc, vừa phải kìm nén tình cảm cá nhân.

Hochschild lớn lên trong một gia đình có bố là một luật sư và nhà ngoại giao, và mẹ làm nội trợ. Bà kể trong một phỏng vấn rằng, mẹ bà – với tư cách là vợ của một nhà ngoại giao – đã phải tiếp đón hàng trăm người mỗi năm, làm mọi thứ có thể để khiến họ cảm thấy thoải mái. Trong góc nhìn của Hochschild, mẹ bà như một diễn viên, nhưng không phải một diễn viên giỏi, bởi mặc dù Hochschild nhìn thấy tình yêu của mẹ dành cho bố và niềm tin vào sứ mệnh của ông, bà cũng nhìn thấy sự chịu đựng của mẹ khi luôn phải trưng ra một bộ mặt vui vẻ, dù bên trong bà đã chán ngấy các giao tiếp xã hội. Tuổi thơ của Arlie Hochschild có thể được xem như một quãng thời gian dài làm thực địa với chủ đề “lao động cảm xúc” để viết nên The Managed Heart (Doel, 2023). Do đó, các lý thuyết của bà mang tính thực tế và chạm đúng vào những lát cắt của cuộc sống hiện đại. Hochschild nhận thấy có một “chuỗi chăm sóc” mang tính toàn cầu, ví dụ như: người cha đi làm, giao công việc chăm sóc cho người mẹ; người mẹ lại thuê người giữ trẻ; trong khi con cái của người giữ trẻ đó ở quê nhà lại phải nhờ con gái lớn hoặc một thiếu niên trong làng chăm sóc... Hochschild muốn lần theo chuỗi này để xem ai là người cuối cùng gánh chịu chi phí cảm xúc của hệ thống mà ở đó việc chăm sóc thường bị coi nhẹ.

Hochschild chịu ảnh hưởng sâu sắc từ người thầy của mình là C. Wright Mills, người đã nói rằng, ngay cả tính cách cá nhân của người lao động cũng có thể bị quản lý và biến thành công cụ để bán/phân phối hàng hóa. Tuy nhiên, Hochschild cho rằng Mills chưa đi hết ý khi ông nói chỉ cần “có tính cách” là sẽ “bán” được. Bà phản biện rằng, chỉ có tính cách thôi thì chưa đủ - giống như có cơ bắp không đồng nghĩa với việc trở thành vận động viên – mà còn cần có “lao động cảm xúc”, tức là chủ động quản lý và điều chỉnh cảm xúc để phục vụ cho mục đích công việc cụ thể (Hochschild, 1983: ix-x). Xã hội luôn có những quy tắc ngầm định về việc ta “nên” cảm thấy thế nào trong từng tình huống. Những quy tắc đó được Arlie Hochschild phát triển thành một hệ thống “các quy tắc cảm xúc” (feeling rules), và từ đó mở rộng xã hội học sang một hướng mới: nghiên cứu cảm xúc như một phần quan trọng của đời sống xã hội và kinh tế.

Tóm lại, Hochschild muốn tìm hiểu cách nam giới và nữ giới quản lý những cảm xúc, sự căng thẳng và thời gian trong công việc và cuộc sống cá nhân, đồng thời làm rõ những gánh nặng vô hình, bổ sung khía cạnh tâm lý vào khối lượng công việc của con người. Bà đã xuất bản nhiều cuốn sách về chủ đề này, trong đó một số cuốn nổi bật nhất bao gồm: 1) The Second Shift (2003) phân tích gánh nặng kép của phụ nữ khi phải vừa đi làm vừa chăm sóc gia đình; 2) The Managed Heart: Commercialization of Human Feeling (1983)  giới thiệu khái niệm lao động cảm xúc, xem cảm xúc như một phần của lao động dịch vụ và công việc chăm sóc; 3) The Time Bind: When Work Becomes Home and Home Becomes Work (1997) bàn về mối quan hệ đảo ngược giữa công việc và gia đình – nơi làm việc trở thành “nhà”, trong khi gia đình lại trở thành “công việc”; 4) Global Women: Nannies, Maids, and Sex Workers in The New Economy (2003) phân tích những trường hợp phụ nữ từ các quốc gia đang phát triển di cư sang các quốc gia phát triển để làm việc trong lĩnh vực chăm sóc, giúp việc, trông trẻ và thậm chí là cả lao động tình dục, phản ánh việc cảm xúc và sự chăm sóc – vốn được cho là riêng tư, gắn với gia đình - nay đã trở thành hàng hóa toàn cầu, được xuất khẩu từ nước nghèo sang nước giàu; và 5) The Outsourced Self: Intimate Life in Market Times (2012) cho thấy thị trường lao động đã thâm nhập sâu vào đời sống riêng tư, biến những mối quan hệ cá nhân (tình yêu, tình bạn,…) hay những hành vi thể hiện cảm xúc và sự thân mật (nuôi dạy con cái, hẹn hò, rải tro cốt của người thân,…) thành những dịch vụ có thể đi thuê ngoài.

Với các nghiên cứu và xuất bản phẩm của mình, Arlie Hochschild đã có đóng góp nền tảng cho Xã hội học cảm xúc khi đưa ra khái niệm “lao động cảm xúc” và chứng minh rằng cảm xúc không chỉ là hiện tượng cá nhân mà còn là sản phẩm xã hội, văn hóa và kinh tế, được quản lý và khai thác trong công việc, đặc biệt là ngành dịch vụ, trở thành một phần của dòng chảy lao động toàn cầu. Nhiều tác phẩm của bà chứng minh rằng cảm xúc và sự chăm sóc đã bị thương mại hóa và trở thành một phần của nền kinh tế. Hơn thế nữa, lao động cảm xúc cũng là nền tảng cho việc mở rộng các nghiên cứu về giới, gia đình và toàn cầu hóa. Hochschild đã biến cảm xúc từ một yếu tố tưởng chừng chỉ mang tính “cá nhân” và “sinh học” trở thành trung tâm trong nghiên cứu xã hội học đương đại, giúp chúng ta hiểu rõ hơn cách con người sống và làm việc trong cấu trúc xã hội hiện đại.

Nguyễn Thị Thu Hương – Viện Xã hội học và Tâm lý học

Tài liệu tham khảo:

1.      Doel, A. 2023. American Philosophical Society oral history transcript - Arlie Russell Hochschild 08/09/2023. Accessed on 19^th June 2026 at:  transcript-ohi-Arlie-Hochschild-08-09-2023final.docx

2.      Ehreneich, B. & Hochschild, A. R. 2003. Global Women: Nannies, Maids, and Sex Workers in The New Economy. New York: Metropolitan Books.

3.      Hochschild, A. R. 1983. The Managed Heart: Commercialization of Human Feeling. Berkeley, CA: University of California Press.

4.      Hochschild, A. R., & Machung, A. 2003. The Second Shift. New York: Penguin Books

5.      Hochschild, A. R. 1997. The Time Bind: When Work Becomes Home and Home Becomes Work. New York: Metropolitan Books.

6.      Hochschild, A. R. 2012. The Outsourced Self: Intimate Life in Market Times. New York: Metropolitan Books.