Toàn bộ những trải nghiệm đó thôi thúc ông quyết tâm trở thành bác sĩ, đối mặt với nỗi sợ hãi cái chết, và là nền tảng để ông xây dựng nên một hệ thống tư tưởng mà trung tâm không phải là bản năng hay vô thức, mà là mối quan hệ giữa con người với cộng đồng.

Năm 1895, Adler tốt nghiệp Trường Y khoa Đại học Vienna, chuyên về nhãn khoa trước khi chuyển sang chuyên ngành tâm lý học. Ngay từ những năm đầu hành nghề, Adler đã thể hiện sự quan tâm tới sức khỏe con người qua lăng kính xã hội, với ấn phẩm đầu tiên về tác động của điều kiện lao động đến sức khỏe của thợ may.

Vào đầu những năm 1900, Adler gia nhập Hội Phân tâm học Vienna của Sigmund Freud - một trong những nhóm trí thức sôi động và ảnh hưởng nhất Châu Âu lúc bấy giờ. Đây là giai đoạn quan trọng trong hành trình trí tuệ của Adler: ông được tiếp xúc với những tư tưởng tiên phong về tâm lý con người, được đối thoại với những học giả xuất sắc, và chính trong môi trường rèn luyện đó, ông dần nhận ra những câu hỏi riêng mà mình muốn theo đuổi.

Freud và Adler đều chia sẻ một niềm tin chung rằng: hành vi con người không thể được hiểu chỉ qua những gì hiển thị trên bề mặt, và rằng những trải nghiệm thuở ấu thơ có sức định hình sâu sắc đến cuộc đời trưởng thành. Tuy nhiên, từ nền tảng chung đó, hai ông dần phát triển theo hai hướng nhìn khác nhau, theo hai chiều kích khác nhau của con người.

Freud tập trung khám phá thế giới bên trong - những tầng vô thức, bản năng và xung đột nội tâm, còn Adler hướng sự chú ý ra bên ngoài: cách thức mỗi cá nhân đối mặt với ba nhiệm vụ lớn: xã hội (cộng đồng), công việc (nghề nghiệp), và tình yêu (các mối quan hệ) (Ansbacher & Ansbacher, 1956). Với Adler, con người không thể được hiểu bằng cách rời khỏi môi trường xã hội mà họ đang sống và thuộc về (Sabates, 2020). Năm 1911, con đường tư tưởng của ông đã đi đủ xa để hình thành một hướng tiếp cận độc lập, và ông rời Hội Phân tâm học Vienna để tiếp tục hành trình của riêng mình. Một năm sau, ông sáng lập Hội Tâm lý học Cá nhân (Individual Psychology), đặt nền móng cho một trường phái tư tưởng độc lập.

Adler phát triển xuyên suốt khái niệm về “mặc cảm tự ti” (inferiority complex), và nhấn mạnh nhiều trong tác phẩm Tinh thần cộng đồng: Một thách thức đối với nhân loại (Social Interest: A Challenge to Mankind) xuất bản năm 1933. Khái niệm “mặc cảm tự ti” là một trong những khái niệm thuộc Tâm lý học cá nhân được biết đến rộng rãi trong thế kỷ XX. Theo Adler, trẻ em lớn lên trong thế giới của người lớn, bởi vậy trẻ nhận thức về sự nhỏ bé hơn và sự phụ thuộc của bản thân. Đấy chính là cảm giác tự ti, đóng vai trò như động lực thúc đẩy con người trưởng thành và phát triển. Vấn đề xuất hiện khi cảm giác tự ti trở thành mãn tính, dẫn đến “mặc cảm tự ti”, mà theo Từ điển Tâm lý học Cambridge (Cambridge Dictionary of Psychology) là sự kết hợp giữa niềm tin sai lầm rằng bản thân không thể đối phó với một khía cạnh nào đó của cuộc sống, cảm giác chán nản và sự từ bỏ nỗ lực trong lĩnh vực đó (Cambridge University Press & Assessment, 2026).

Sau thuật ngữ về “mặc cảm tự ti”, Adler đã đưa ra khái niệm "hứng thú xã hội" (social interest), được đánh giá là đóng góp bậc nhất của ông trong tâm lý học (Erbaş, 2023). Adler mô tả hứng thú xã hội là cảm thức định hướng sống cùng người khác và một lối sống đặt lợi ích cộng đồng lên trên cá nhân (Adler, 1938). Theo ông, sức khoẻ tâm thần của một cá nhân không thể tách rời sức khoẻ của xã hội rộng lớn, cá nhân vượt qua mặc cảm tự ti và phát triển lành mạnh khi sự phát triển hướng tới cộng đồng, chứ không hướng tới quyền lực cá nhân.

Năm 1927, Adler xuất bản cuốn sách Thấu hiểu bản chất con người (Understanding Human Nature). Cuốn sách được coi như cẩm nang về Tâm lý học cá nhân, và trong cuốn sách ông đề xuất khái niệm “phong cách sống” (style of life). “Phong cách sống” được sử dụng để mô tả tập hợp những niềm tin, mục tiêu và cách thức ứng xử của một cá nhân, được hình thành trong những năm đầu đời, từ đó trở thành lăng kính cá nhân nhìn nhận bản thân và cuộc sống (Adler, 1927). Adler cũng đồng thời là học giả tiên phong nghiên cứu về thứ tự sinh, với đề xuất rằng vị trí và thứ tự của một đứa trẻ trong thứ tự anh chị em định hình phong cách sống của cá nhân.

Tác phẩm Thấu hiểu bản chất con người

(Understanding Human Nature) (1927)

Sau khi Thế chiến thứ nhất kết thúc, Adler trở về thành phố Vienna (Áo). Từ năm 1926, Adler bắt đầu chia thời gian giữa Vienna và Hoa Kỳ. Năm 1926, ông trở thành giáo sư thỉnh giảng tại Đại học Columbia; và năm 1932, ông được bổ nhiệm làm giáo sư y tế tâm lý học tại Trường Y Long Island - trở thành giáo sư y tế tâm lý học đầu tiên của Hoa Kỳ.  Năm 1930, Adler đã thành lập 28 phòng khám hướng dẫn trẻ em, cung cấp dịch vụ trị liệu giáo dục miễn phí cho trẻ em trong độ tuổi đến trường (McCluskey, 2021). Cùng lúc đó, Adler đã liên kết các nhà tâm lý học lâm sàng với hệ thống giáo dục - kéo học sinh, giáo viên và phụ huynh vào cùng một quá trình can thiệp trị liệu. Đây chính là một trong những nền móng của tâm lý học cộng đồng và trị liệu gia đình hiện nay. Adler không chỉ là một nhà tâm lý học, mà ông còn giữ vai trò như một nhà hoạt động xã hội, một diễn giả công chúng, gắn với niềm tin rằng tâm lý học có trách nhiệm với cộng đồng và xã hội.

Trước khi định cư hoàn toàn tại Mỹ, Adler đã sớm hướng ngòi bút đến công chúng đại chúng với tác phẩm Ý nghĩa cuộc sống (What Life Should Mean to You) xuất bản năm 1931. Năm 1934, sau khi chính phủ Áo đóng cửa toàn bộ các phòng khám của ông, ông chính thức rời Vienna và tiếp tục sự nghiệp giảng dạy và thuyết trình tại Hoa Kỳ.

Adler qua đời đột ngột vì nhồi máu cơ tim ngày 28 tháng 5 năm 1937, tại Aberdeen, Scotland, trong một chuyến thuyết giảng. Sự ra đi bất ngờ của ông là một cú sốc với cộng đồng học thuật. Dù vậy, sau khi ông qua đời, nhiều học giả vẫn tiếp tục kế thừa và phát huy nền tảng tư tưởng của ông, trong đó có nhà tâm lý học người Áo Rudolf Dreikurs. Đến nay, vẫn có hơn 100 tổ chức nghề nghiệp, 34 viện đào tạo tại Hoa Kỳ, Canada và châu Âu đưa tư tưởng của ông đến với cộng đồng.

Trong một thời đại mà cô đơn, mất kết nối và khủng hoảng bản sắc đang được nhắc đến như những vấn đề sức khỏe cộng đồng, tư tưởng của Alfred Adler như một “hồi chuông”, nhắn nhủ rằng sức khỏe của cá nhân và sức khỏe của xã hội là hai mặt không thể tách rời, đồng thời một nền giáo dục tốt và một xã hội công bằng là điều kiện cần cho sức khoẻ tâm thần của mỗi cá nhân. Hơn tám thập kỷ sau khi ông ra đi, di sản ông để lại vẫn tiếp tục được nghiên cứu, giảng dạy và thực hành bởi hàng trăm tổ chức và viện đào tạo trên khắp thế giới.

Trần Thanh Giang – Viện Xã hội học và Tâm lý học

Tài liệu tham khảo:

1. Adler, A. (1927). Understanding Human Nature (Menschenkenntnis, trans. W. B. Wolfe). Greenberg.

2. Adler, A. (1938). Social Interest: A Challenge to Mankind (Der Sinn des Lebens, 1933, trans. J. Linton & R. Vaughan). Faber and Faber.

3. Ansbacher, H. L., & Ansbacher, R. R. (Eds.). (1956). The Individual Psychology of Alfred Adler: A systematic presentation in selections from his writings. Basic Books.

4. Cambridge University Press & Assessment. (2026). Inferiority complex. In Cambridge Dictionary. Retrieved July 13, 2026, from https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/inferiority-complex

5. Erbaş, M. M. (2023). Adlerian therapy: A general review. International Journal of Innovative Approaches in Education, 7(2), 79–90. https://doi.org/10.29329/ijiape.2023.567.3

6. Hoffman, E. (1994). The Drive for Self: Alfred Adler and the founding of Individual Psychology. Addison-Wesley.

7. McCluskey, M. C. (2021). Revitalizing Alfred Adler: An echo for equality. Clinical Social Work Journal, 50, 387–399. https://doi.org/10.1007/s10615-021-00795-6

8. Sabates, A. M. (2020). Individual Psychology of Alfred Adler. In B. J. Carducci, C. S. Nave, J. S. Mio, & R. E. Riggio (Eds.), The Wiley Encyclopedia of Personality and Individual Differences. Wiley. https://doi.org/10.1002/9781119547143.ch20