Tham dự Hội thảo có: TS. Đặng Xuân Thanh, Ủy viên Ban Thường vụ Đảng ủy, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm; PGS.TS. Tạ Minh Tuấn, Phó Bí thư thường trực Đảng ủy, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm; PGS.TS. Phạm Quang Hoan, nguyên Viện trưởng Viện Dân tộc học; TS. Lê Nam Trung, Chánh Văn phòng Viện Hàn lâm; TS. Nguyễn Xuân Cường, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Châu Á - Thái Bình Dương; TS. Nguyễn Song Tùng, Viện trưởng Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững; PGS.TS. Nguyễn Đức Chiện, Phó Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học; TS. Trần Thị Hồng, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới; PGS.TS. Nguyễn Song Hà, Học viện Khoa học xã hội; PGS.TS. Trần Hồng Hạnh, Phó Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam; Đại tá, PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Thủy, Học viện chính trị công an nhân dân; TS. Doãn Công Khánh, Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương, Bộ Công Thương; PGS.TS. Vũ Thị Loan, Viện Khoa học hành chính và chính sách công cùng các chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài Viện Hàn lâm.

Ban Chủ nhiệm Chương trình: PGS.TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học, Chủ nhiệm Chương trình; TS. Đỗ Tá Khánh, Phó Viện trưởng Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, Phó Chủ nhiệm chương trình; TS. Hoàng Văn Chung, Trưởng phòng Nghiên cứu Phật giáo, Viện Dân tộc học và Tôn giáo học, Thư ký khoa học của Chương trình.

Nhận diện cơ hội, thách thức trong phát triển vùng biên giới

Biên giới quốc gia có vị trí đặc biệt quan trọng đối với mỗi quốc gia, dân tộc. Đối với Việt Nam, vùng biên giới đất liền không chỉ là “phên dậu” bảo vệ chủ quyền lãnh thổ mà còn có ý nghĩa chiến lược về kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Tuyến biên giới hơn 5.000 km với Trung Quốc, Lào và Campuchia mở ra nhiều cơ hội hợp tác, phát triển nhưng cũng gặp không ít khó khăn, thách thức như tỷ lệ hộ nghèo cao, chất lượng nguồn nhân lực hạn chế, di cư tự do, biến đổi môi trường và các thách thức an ninh phi truyền thống. Đồng thời, tác động của toàn cầu hóa, chuyển đổi số, cách mạng công nghiệp lần thứ tư và biến động địa chính trị khu vực đang tạo ra cơ hội và thách thức mới trong quản lý, phát triển và bảo vệ vùng biên giới.

PGS.TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học, Chủ nhiệm Chương trình phát biểu khai mạc Hội thảo

Thay mặt Đảng ủy và Lãnh đạo Viện Hàn lâm, phát biểu chào mừng tại Hội thảo, PGS.TS. Tạ Minh Tuấn nhấn mạnh mục tiêu của Chương trình nhằm đánh giá toàn diện thực trạng phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa, an ninh phi truyền thống và quản lý nhà nước ở vùng biên giới đất liền Việt Nam; tổng kết kinh nghiệm quốc tế, dự báo xu hướng phát triển đến năm 2030, tầm nhìn 2045 và đề xuất các giải pháp, kiến nghị chính sách phục vụ phát triển bền vững vùng biên giới. Chương trình được triển khai trên cơ sở quán triệt các chủ trương, nghị quyết của Đảng, Nhà nước về chiến lược bảo vệ và phát triển vùng biên giới quốc gia, nhất là Nghị quyết Đại hội XIII, Nghị quyết số 33-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược bảo vệ biên giới quốc gia, Nghị quyết số 23/NQ-CP của Chính phủ về phát triển kinh tế khu vực biên giới đất liền, cùng các quy định của Luật Biên giới quốc gia và các chính sách, pháp luật khác.

Qua đó, Phó Chủ tịch Tạ Minh Tuấn khẳng định ý nghĩa khoa học, thực tiễn của chương trình, đặc biệt là góp phần tư vấn chính sách cho Đảng, Nhà nước trong phát triển bền vùng biên giới đất liền trước bối cảnh quốc tế, khu vực có nhiều biến đổi và yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS. Chu Văn Tuấn nhấn mạnh, thực tiễn phát triển vùng biên giới đất liền Việt Nam thời gian qua vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập; kinh tế phát triển chưa đồng đều, chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế sẵn có. Hoạt động thương mại biên giới chưa được tổ chức bài bản; hạ tầng kỹ thuật, giao thông, chất lượng nguồn nhân lực còn hạn chế; tình trạng di dân tự do, bất bình đẳng xã hội, khả năng tiếp cận dịch vụ công còn nhiều khó khăn. Đồng chí cũng chỉ ra các thách thức nổi lên như an ninh phi truyền thống, an ninh kinh tế, an ninh con người, biến đổi khí hậu, tranh chấp đất đai, bất cập trong quản lý và thực thi chính sách. Việc triển khai các chính sách phát triển kinh tế - xã hội ở nhiều nơi chưa gắn chặt với nhu cầu thực tiễn của người dân. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược quốc tế, chuyển đổi số và phát triển kinh tế số, vùng biên giới tiếp tục đối mặt với nguy cơ tái nghèo, chênh lệch giàu nghèo, bất bình đẳng số, mai một bản sắc văn hóa dân tộc, sự xâm nhập của văn hóa ngoại lai, đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo đảm an sinh xã hội, giữ vững quốc phòng, an ninh và phát triển bền vững.

Nhiều kết quả nghiên cứu và kiến nghị chính sách quan trọng

Các đại biểu tham dự Hội thảo đã nghe Báo cáo tổng hợp các kết quả chính của Chương trình do TS. Đỗ Tá Khánh trình bày, tập trung vào những nội dung như sau:

Thứ nhất, Lực lượng trực tiếp điều hành và thực hiện các đề tài trong Chương trình có quy mô lớn đến từ 16 đơn vị, gồm Văn phòng Viện Hàn lâm và 15 đơn vị trực thuộc Viện Hàn lâm trước khi tinh gọn đầu mối (Viện Triết học, Viện Dân tộc học, Viện Nghiên cứu Tôn giáo, Viện Phát triển bền vững vùng, Viện Nghiên cứu Con người, Viện Kinh tế Việt Nam, Viện Khoa học Xã hội vùng Trung Bộ, Viện Khoa học Xã hội vùng Nam bộ, Viện Địa lý Nhân văn, Viện Nhà nước và pháp luật, Viện Nghiên cứu Đông Nam Á, Viện Nghiên cứu Trung Quốc, Viện Gia đình và Giới, Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và Châu Phi, Viện Kinh tế Chính trị thế giới).

Thứ hai, Chương trình hoàn thành sản phẩm cam kết về hoạt động khoa học, số lượng công bố trong nước (116 bài đăng trên tạp chí và kỷ yếu hội thảo) và quốc tế (8 bài trong đó có 03 bài ISI/SCOPUS), 02 sách chuyên khảo đã xuất bản; 01 sách chuyên khảo sẽ xuất bản trong tháng 6/2026; một số bản thảo sách sẽ xuất bản trong thời gian tới, báo cáo tư vấn chính sách, hỗ trợ đào tạo. Trong số này, các bài tạp chí quốc tế và trong nước vượt trội so với hợp đồng.

Đáng chú ý, cho đến thời điểm này, đã có 02 báo cáo tư vấn chính sách (báo cáo của PGS.TS. Nguyễn Văn Minh, TS. Lý Hoàng Mai) là kết quả từ nghiên cứu của Chương trình được Viện Hàn lâm phê chuẩn và gửi đến các cơ quan chính phủ và địa phương; 01 báo cáo tư vấn của TS. Trần Hồng Thu, Viện Dân tộc học và Tôn giáo học đang bổ sung, chỉnh sửa sau khi có ý kiến thẩm định; một số chủ nhiệm đề tài nhánh, đề tài Mũ và Chương trình đang xây dựng báo cáo tư vấn chính sách để gửi cho Viện Hàn lâm. Đây là một trong những đóng góp thiết thực của Chương trình cho điều chỉnh và thực thi chính sách đặc biệt hướng đến tháo gỡ khó khăn, khắc phục hạn chế và thúc đẩy phát triển vùng biên giới nhanh và bền vững.

TS. Đặng Xuân Thanh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm phát biểu thảo luận tại Hội thảo

PGS.TS. Phạm Quang Hoan, nguyên Viện trưởng Viện Dân tộc học phát biểu thảo luận tại Hội thảo

Thứ ba, không chỉ nhận diện thực trạng phát triển kinh tế, xã hội, văn hoá, môi trường, an ninh chính trị, những khó khăn, thách thức, tiềm năng phát triển của vùng biên giới đất liền thời gian qua, Chương trình còn có đóng góp quan trọng về lý luận cho nghiên cứu phát triển tổng thể vùng biên giới. Từ tiếp cận liên ngành và chuyên ngành trong khoa học xã hội, các nghiên cứu đã khai thác, tùy chỉnh và bổ sung cho những lý thuyết về phát triển bền vững, phát triển vùng, quan hệ quốc tế, nghiên cứu chính sách, an ninh phi truyền thống, không gian và không gian biên giới, vốn xã hội, vốn văn hóa, vốn con người...

Thứ tư, Chương trình đã thu thập, hệ thống hóa, số hóa để có một cơ sở dữ liệu sạch, đáng tin cậy, có giá trị ứng dụng cao, về vùng biên giới đất liền Việt Nam, trên hầu hết các lĩnh vực, phương diện như an ninh, chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, dân tộc, tôn giáo, môi trường... Đây là kho dữ liệu giá trị cho các nghiên cứu có liên quan trong thời gian tới.

Thứ năm, quá trình thực hiện Chương trình đã quy tụ được số lượng lớn các chuyên gia trong và ngoài Viện Hàn lâm, từ hầu hết mọi lĩnh vực của khoa học xã hội nhân văn và an ninh quốc phòng. Ước tính có khoảng 130 nhà nghiên cứu và chuyên viên đến từ đa số các đơn vị trong Viện Hàn lâm và từ các cơ quan, viện, trường đại học ngoài Viện Hàn lâm đã tham gia vào thực hiện Chương trình. Những mạng lưới chuyên gia, học thuật đã được kiến tạo và củng cố từ hoạt động của Chương trình.

Thứ sáu, các hoạt động của Chương trình thường xuyên được truyền thông rộng rãi, qua các kênh quốc gia (Thông tấn xã Việt Nam) và địa phương (website của các UBND tỉnh nơi đoàn khảo sát đến làm việc), giúp lan tỏa uy tín, hình ảnh, các hoạt động học thuật của Viện Hàn lâm.

Thứ bảy, chương trình có một số xuất bản quốc tế dưới dạng bài tạp chí quốc tế (uy tín), chương sách, bài tham luận hội thảo quốc tế... từ đó chia sẻ kết quả nghiên cứu với các nhà khoa học thế giới.

Hội thảo nhận được 20 báo cáo, trong đó có 05 tham luận được trình bày tại Hội thảo: (1) Quan hệ dân tộc với phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh, chính trị ở vùng biên giới Việt Nam – Trung Quốc hiện nay dưới góc nhìn dân tộc học – PGS.TS. Nguyễn Văn Minh; (2) Quan điểm, giải pháp, kiến nghị thúc đẩy phát triển kinh tế vùng biên giới đất liền trong lĩnh vực công nghiệp, thương mại và đầu tư - TS. Lý Hoàng Mai; (3) An ninh môi trường vùng biên giới đất liền ở Việt Nam góp phần phát triển kinh tế xã hội và bảo đảm an ninh chính trị - TS. Nguyễn Song Tùng; (4) Phát huy vai trò văn hóa các cộng đồng cư dân trong phát triển kinh tế - xã hội và đảm bảo an ninh, chính trị vùng biên giới đất liền Việt Nam hiện nay - TS. Trần Hồng Thu; (5) Một vài kết quả nghiên cứu từ đề tài một số vấn đề xã hội vùng biên giới đất liền Việt Nam góp phần phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm an ninh, chính trị trong điêu kiện hiện nay - TS. Lỗ Việt Phương.

TS. Đào Thị Minh Thảo, Viện Triết học phát biểu thảo luận tại Hội thảo

Các báo cáo phân tích những kết quả nghiên cứu mới và nổi bật nhất về chính sách, pháp luật, về an ninh truyền thống và phi truyền thống; về kinh tế, thương mại; về kinh nghiệm quốc tế và trong nước về quản lý vùng biên giới; về xã hội, y tế, giáo dục, việc làm; về văn hóa, tôn giáo, dân tộc; về bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu...; đề xuất những kiến nghị về giải pháp mới và quan trọng cho phát triển toàn diện vùng biên giới đất liền.

Hội thảo nhận được nhiều trao đổi thảo luận của các đại biểu tham dự, các ý kiến tập trung đánh giá khách quan những kết quả đã đạt được, những đóng góp mới về lý luận và thực tiễn; đồng thời thẳng thắn chỉ ra những hạn chế, khó khăn và bài học kinh nghiệm trong quá trình tổ chức thực hiện.

Phát biểu tại Hội thảo, TS. Đặng Xuân Thanh nhiệt liệt biểu dương và ghi nhận những nỗ lực to lớn của Ban Chủ nhiệm Chương trình, các chủ nhiệm đề tài nhánh, các nhà khoa học, chuyên gia, cộng tác viên và các cơ quan, địa phương đã nêu cao tinh thần trách nhiệm, niềm say mê khoa học, vượt qua nhiều khó khăn, tích cực phối hợp, đóng góp cho việc thực hiện thành công Chương trình trong thời gian qua. Đồng thời mong muốn, hội thảo sẽ cung cấp thêm nhiều ý kiến xác đáng, góp phần hoàn thiện hơn nữa các kết quả nghiên cứu của Chương trình, đồng thời nâng cao giá trị ứng dụng của các kiến nghị chính sách đối với công tác hoạch định chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước.

Các đại biểu tham dự chụp ảnh lưu niệm tại Hội thảo

Đổi mới tư duy phát triển vùng biên giới trong giai đoạn mới

Trên cơ sở tổng hợp các ý kiến thảo luận, phát biểu tổng kết Hội thảo, PGS.TS. Chu Văn Tuấn trân trọng cảm ơn sự đóng góp các thành viên của Chương trình và sự tham gia các cơ quan, đơn vị của Viện Hàn lâm. PGS.TS. Chu Văn Tuấn cho hay, phát triển vùng biên giới đất liền cần đặt trong mối quan hệ biện chứng, tổng thể, gắn bó chặt chẽ giữa các yếu tố: phát triển kinh tế, xã hội, văn hoá, môi trường, giảm nghèo, phát triển con người, bảo đảm an ninh, chính trị. Đồng chí cũng nhận định, vùng biên giới cần được xác định là vùng phát triển chứ không chỉ là vùng “phên dậu”, cần phát huy thế mạnh, đặc thù và nguồn lực tại chỗ, ưu tiên phát triển các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, du lịch sinh thái và văn hóa, qua đó tạo động lực phát triển bền vững trong thời gian tới. Đồng chí Chủ nhiệm Chương trình xin tiếp thu các ý kiến gợi mở, tham luận tại Hội thảo để bổ sung, hoàn thiện báo cáo tổng hợp của Chương trình, đặc biệt là tiếp thu các gợi mở của các nhà khoa học để đề xuất, kiến nghị, tư vấn chính sách cho Đảng, Nhà nước trong phát triển vùng biên giới đất liền Việt Nam thời gian tới.

Các sản phẩm trưng bày của Chương trình biên giới: