Đây là chính sách vừa kích cầu thị trường, vừa thu hẹp khoảng cách hưởng thụ văn hóa, góp phần nuôi dưỡng tinh thần tiêu dùng, thụ hưởng sản phẩm văn hóa, sáng tạo. Kinh nghiệm của Pháp, Italy, Đức hay Hàn Quốc cho thấy phát thẻ thì dễ song để mỗi đồng hỗ trợ thực sự góp phần mở rộng đời sống văn hóa của người dân mới là bài toán khó.

Với nhiều học sinh vùng khó khăn, một vé xem phim tại rạp, một buổi biểu diễn nghệ thuật hay một trải nghiệm tại bảo tàng nghệ thuật vẫn là điều mong mỏi. Trong khi đó, các nhà hát, rạp chiếu, nhà xuất bản, bảo tàng lại luôn trăn trở bài toán khán giả.

Thẻ văn hóa là công cụ nối hai đầu cung, cầu đó. Nhà nước hỗ trợ một phần chi phí để người dân, nhất là người trẻ và người yếu thế, tiếp cận sản phẩm công nghiệp văn hóa, qua đó tạo thói quen tiêu dùng văn hóa và nuôi dưỡng động lực phát triển nội sinh của thị trường trong nước. Sâu xa hơn, mỗi khi một người trẻ chọn đọc một cuốn sách, xem một bộ phim, một vở diễn của Việt Nam, đó cũng là lúc thẩm mỹ, nhân cách được bồi đắp và bản sắc dân tộc được hun đúc, tiếp nối.

Theo dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, đối tượng được hưởng chính sách hỗ trợ tiêu dùng gồm học sinh, sinh viên, người có công với cách mạng, người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo, người khuyết tật và các đối tượng chính sách khác. Sản phẩm được hỗ trợ là sản phẩm công nghiệp văn hóa có bản sắc văn hóa Việt Nam, sản phẩm trọng điểm hoặc sản phẩm phục vụ giáo dục, nâng cao khả năng tiếp cận văn hóa của người dân. Nhà nước hỗ trợ một phần chi phí nhưng không làm thay đổi giá bán. Thủ tướng quyết định các chương trình thúc đẩy tiêu dùng trên phạm vi toàn quốc; Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định chương trình trên địa bàn.

Dự thảo cũng nghiêm cấm việc giả mạo đối tượng thụ hưởng, sử dụng thẻ của người khác hay quy đổi giá trị hỗ trợ thành tiền. Khi thẩm tra dự án Luật, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đề nghị cân nhắc gọi tên là “thẻ phúc lợi văn hóa” để phản ánh đúng bản chất đây là chính sách hỗ trợ có mục tiêu, không phải chính sách phổ cập. Đề xuất này chạm đúng bài toán cốt lõi mà nhiều nước đã phải tìm lời giải: thẻ văn hóa dành cho ai?

Chính sách này phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó yêu cầu bảo đảm nguồn lực tương xứng cho phát triển văn hóa, bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm. Khi nguồn lực công cho văn hóa được nâng lên, câu hỏi đặt ra là chi thế nào cho hiệu quả. Hầu hết chi tiết về thẻ văn hóa, từ mức hỗ trợ, kênh sử dụng đến cách kiểm soát sẽ do Chính phủ quy định. Vì vậy, nhìn lại những gì các nước đã làm, cả thành công lẫn vấp váp là việc cần thiết.

Pháp - Thẻ phổ cập và bài học về “người dẫn đường”

Pass Culture của Pháp là mô hình được nhắc đến nhiều nhất. Sau giai đoạn thử nghiệm từ năm 2019, thẻ được triển khai trên toàn quốc từ năm 2021, cấp cho mọi thanh niên 18 tuổi một khoản tín dụng 300 euro trên ứng dụng điện thoại để mua sách, vé xem phim, vé biểu diễn, khóa học nghệ thuật… Sau đó, chính sách được mở rộng cho học sinh từ 15 đến 17 tuổi, kèm một phần “tập thể” do nhà trường sử dụng để tổ chức hoạt động văn hóa cho cả lớp.

Về độ phủ, Pass Culture rất thành công. Theo báo cáo của Tòa Thẩm kế Pháp công bố tháng 12/2024, đã có 4,2 triệu thanh niên sử dụng thẻ kể từ năm 2019; 84% thanh niên từ 18 đến 20 tuổi là người thụ hưởng. Ngân sách cho chương trình tăng nhanh: chi cho phần cá nhân tăng từ hơn 90 triệu euro năm 2021 lên 244 triệu euro năm 2024, chưa kể 80 triệu euro cho phần tập thể.

Câu chuyện người trẻ Pháp dùng thẻ chủ yếu để mua truyện tranh Manga trong những năm đầu từng được báo chí nhắc đến. Điều đáng chú ý hơn là đánh giá tổng thể sau 5 năm. Theo Tòa Thẩm kế Pháp, sách chiếm từ 42 đến 55% chi tiêu qua thẻ, tỷ trọng manga trong số sách được mua đã giảm từ khoảng 40% xuống khoảng 20%. Chỉ 7% người dùng đặt vé các loại hình biểu diễn trực tiếp ngoài hòa nhạc.

Đáng chú ý, tỷ lệ kích hoạt thẻ ở thanh niên thuộc gia đình lao động phổ thông chỉ khoảng 68%, thấp hơn nhiều so với nhóm gia đình khá giả. Tòa Thẩm kế Pháp nhận định chương trình chủ yếu củng cố những thói quen văn hóa sẵn có của người trẻ, nên tác động đối với việc mở rộng tiếp cận văn hóa còn hạn chế; hoạt động hướng dẫn, kết nối chưa đủ mạnh để bù đắp những khoảng cách trong tiếp cận văn hóa.

Từ ngày 1/3/2025, Pháp cải cách mạnh. Khoản tín dụng cho thanh niên 18 tuổi giảm từ 300 euro xuống 150 euro nhưng được kéo dài thời hạn sử dụng; học sinh 15-16 tuổi không còn khoản tín dụng cá nhân. Thanh niên 17 tuổi được nâng từ 30 lên 50 euro. Người khuyết tật và thanh niên thuộc gia đình thu nhập thấp được cộng thêm 50 euro. Theo cơ quan quản lý chương trình, mục tiêu là “công bằng xã hội hơn”, ưu tiên những người ở xa các hoạt động văn hóa.

Bài học từ Pháp là thẻ văn hóa không thể chỉ là một “ví điện tử”. Nếu không có người dẫn đường, từ thầy cô, nhà trường đến các thiết chế văn hóa, người trẻ sẽ chủ yếu mua những gì họ vốn đã quen. Khi đó, mục tiêu chính sách lại chỉ hỗ trợ cho thói quen sẵn có, chứ chưa mở ra những trải nghiệm văn hóa mới.

Italy và Đức - Khi chính sách thiếu ổn định

Italy đi trước Pháp với “thẻ 18 tuổi” (18app) từ năm 2016, cấp 500 euro cho mỗi thanh niên tròn 18 tuổi. Chương trình được giới trẻ hưởng ứng, nhưng cũng nhanh chóng trở thành “miếng mồi” cho gian lận. Theo Cảnh sát Tài chính Italy (Guardia di Finanza), các vụ gian lận được phát hiện đã vượt 17 triệu euro, tương đương 3,85% tổng chi tiêu qua thẻ trong giai đoạn được kiểm tra.

Tác giả: Nguyễn Hoài Sơn, Viện Xã hội học và Tâm lý học, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam