Hội thảo tạo diễn đàn khoa học trao đổi những vấn đề lý luận và thực tiễn về xã hội số, nhận diện các biến đổi của đời sống và quan hệ xã hội dưới tác động của công nghệ số, đồng thời gợi mở những yêu cầu về thể chế, quản trị, nguồn nhân lực và năng lực con người để phát triển xã hội số theo hướng bao trùm, an toàn và lấy con người làm trung tâm.

Tham dự Hội thảo, về phía lãnh đạo Viện Hàn lâm có TS. Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; về phía Nhà xuất bản CTQG Sự thật có PGS.TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản CTQG Sự thật; về phía Hội XHH Việt Nam có GS.TS. Nguyễn Hữu Minh, Chủ tịch Hội XHH Việt Nam; về phía Viện XHH&TLH có PGS.TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng, cùng các phó viện trưởng và toàn thể cán bộ viện. Tham dự Hội thảo còn có đại diện lãnh đạo một số ban, bộ, ngành Trung ương, cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, cơ quan, đơn vị liên quan cùng đông đảo chuyên gia, nhà khoa học.

Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm, TS. Đinh Thị Mai trong phần phát biểu đã nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục phát huy vai trò của khoa học xã hội trong nhận diện, lý giải những tác động xã hội của chuyển đổi số và cung cấp luận cứ khoa học phục vụ hoạch định chính sách; đồng thời định hướng Hội thảo cần tập trung vào ba nhóm vấn đề trọng tâm. Thứ nhất, tiếp tục làm rõ khái niệm, nội hàm và đặc trưng của xã hội số trong điều kiện Việt Nam; phân tích sự biến đổi của các thiết chế gia đình, giáo dục, lao động, cộng đồng và quản trị; làm rõ các khái niệm như công dân số, vốn số, bất bình đẳng số, niềm tin số, gắn kết xã hội số và năng lực chống chịu số trong mối liên hệ với đặc điểm văn hóa, cấu trúc xã hội và trình độ phát triển của Việt Nam. Thứ hai, đặt con người và các nhóm xã hội cụ thể vào trung tâm phân tích, chú ý sự khác biệt về tác động và khả năng thụ hưởng chuyển đổi số giữa đô thị và nông thôn, các vùng miền, thế hệ, giới, nhóm nghề nghiệp và các nhóm có điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau. Thứ ba, góp phần phát triển tư duy quản trị xã hội số; thúc đẩy sử dụng dữ liệu có trách nhiệm, nâng cao năng lực dự báo và trách nhiệm giải trình, đồng thời bảo vệ lợi ích công, quyền riêng tư, an ninh con người và các giá trị nền tảng của xã hội.

TS. Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm phát biểu chỉ đạo Hội thảo.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện XHH&TLH nhấn mạnh ý nghĩa của việc tiếp cận xã hội số không chỉ từ chiều cạnh công nghệ, mà quan trọng hơn là từ những biến đổi đang diễn ra trong đời sống, quan hệ xã hội và khả năng thích ứng của con người. Công nghệ số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo đang ngày càng tham gia sâu vào các hoạt động học tập, lao động, giao tiếp, tiếp cận dịch vụ và đời sống cộng đồng, qua đó mở rộng những cơ hội phát triển mới nhưng đồng thời cũng làm xuất hiện những vấn đề xã hội cần được nhận diện đầy đủ. Đó là sự khác biệt giữa các nhóm dân cư về khả năng tiếp cận, năng lực sử dụng và mức độ thụ hưởng thành quả của chuyển đổi số; cùng với những thách thức liên quan đến an toàn dữ liệu, quyền riêng tư, sự biến đổi của các quan hệ gia đình và cộng đồng, cũng như những yêu cầu mới về đạo đức và trách nhiệm xã hội. Hội thảo là diễn đàn để các chuyên gia, nhà khoa học tiếp tục làm rõ cơ sở lý luận, nhận diện những vấn đề thực tiễn đang đặt ra và cung cấp thêm luận cứ khoa học cho quá trình hoạch định, hoàn thiện và thực thi chính sách phát triển xã hội số ở Việt Nam.

PGS.TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện XHH&TLH phát biểu khai mạc Hội thảo.

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, PGS.TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản CTQG Sự thật khẳng định trong nghiên cứu xã hội số, vấn đề cần quan tâm là những biến đổi đối với đời sống, quan hệ xã hội, phương thức tương tác, tổ chức đời sống và sự tham gia của các chủ thể trong môi trường số. Sự phát triển của xã hội số mở ra nhiều cơ hội trong tiếp cận thông tin, tri thức và dịch vụ; tạo ra những phương thức mới trong học tập, lao động, kinh doanh; nâng cao hiệu quả quản lý và mở rộng kết nối giữa cá nhân, tổ chức và cộng đồng. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra những vấn đề mới về dữ liệu, quyền riêng tư, an toàn thông tin, trách nhiệm của các chủ thể trên môi trường số và tác động của trí tuệ nhân tạo đối với đời sống xã hội. Trên cơ sở đó, Nhà nước cần nâng cao năng lực quản trị dựa trên dữ liệu, bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm và khả năng bảo vệ quyền của các chủ thể; pháp luật cần kịp thời điều chỉnh những quan hệ mới phát sinh từ sự phát triển của công nghệ; các tổ chức, doanh nghiệp cần nâng cao trách nhiệm đối với dữ liệu và người sử dụng; người dân cần được trang bị năng lực để làm chủ môi trường số. Xây dựng xã hội số, xét đến cùng, không chỉ là xây dựng một xã hội có nhiều công nghệ hơn, mà là xây dựng một xã hội có khả năng sử dụng công nghệ để phát triển tốt hơn, quản trị hiệu quả hơn và tạo thêm cơ hội phát triển cho con người.

PGS.TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản CTQG Sự thật phát biểu đề dẫn Hội thảo.

Con người là trung tâm của xã hội số

Phiên thứ nhất, Hội thảo tập trung vào những vấn đề lý luận và thực tiễn về xây dựng xã hội số ở Việt Nam với 5 tham luận được trình bày. Tham luận đầu tiên: “Quản lý phát triển xã hội ở đô thị trong bối cảnh chuyển đổi số”; diễn giả GS.TS. Trịnh Duy Luân, Nguyên Viện trưởng Viện Xã hội học, nguyên Chủ tịch Hội XHH Việt Nam, Ủy viên Thường vụ Hội XHH Việt Nam. Tham luận thứ hai: “Bất bình đẳng số ở Việt Nam: Từ khoảng cách tiếp cận công nghệ đến bất bình đẳng về cơ hội xã hội”; diễn giả PGS.TS. Lê Thị Thục, Ủy viên Hội đồng biên tập - Xuất bản, Nhà xuất bản CTQG Sự thật. Tham luận số ba: Xã hội số và giáo dục ở Việt Nam: Vấn đề lý luận và thực tiễn; diễn giả GS.TS. Lê Ngọc Hùng, Ủy viên Thường vụ Hội XHH Việt Nam, Giảng viên cao cấp Trường Đại học Giáo dục. Tham luận số bốn: “Rủi ro số và năng lực tự bảo vệ của thanh niên trong xã hội số”; diễn giả TS. Đặng Vũ Cảnh Linh, Phó Viện trưởng Viện Đào tạo, Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu khoa học, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Tham luận số năm: “Năng lực số của cán bộ công chức cấp xã trong bối cảnh phát triển xã hội số”; diễn giả TS. Nguyễn Thị Phương Hoa, Phó Viện trưởng Viện XHH&TLH.

Các tham luận trong Phiên 1 tiếp cận xã hội số từ nhiều chiều cạnh, cho thấy phát triển xã hội số là một quá trình biến đổi sâu sắc phương thức tổ chức, vận hành và tham gia vào đời sống xã hội. Từ góc độ quản lý phát triển xã hội ở đô thị, các tham luận đặt ra yêu cầu phải theo dõi và điều chỉnh những tác động xã hội nảy sinh trong quá trình chuyển đổi số, bảo đảm sự hài hòa giữa hiệu quả quản trị, chất lượng sống và phát triển bền vững. Ở chiều cạnh bất bình đẳng số, vấn đề ngày càng chuyển sang sự khác biệt về kỹ năng, năng lực sử dụng, khả năng khai thác thông tin và chuyển hóa các nguồn lực số thành cơ hội học tập, việc làm, thu nhập và tham gia xã hội. Trong lĩnh vực giáo dục, chuyển đổi số vừa mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, vừa đặt ra yêu cầu phát triển năng lực số và thu hẹp những chênh lệch về điều kiện, khả năng và kết quả thụ hưởng giữa các nhóm xã hội. Đối với thanh niên, môi trường số mở ra không gian mới cho học tập, giao tiếp và sáng tạo, nhưng đồng thời làm gia tăng các rủi ro liên quan đến thông tin sai lệch, lừa đảo, xâm phạm dữ liệu cá nhân, ảnh hưởng sức khỏe tinh thần và khả năng tự chủ, đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực nhận diện, kiểm chứng và tự bảo vệ. Ở cấp độ quản trị cơ sở, năng lực số của cán bộ, công chức cấp xã trở thành một điều kiện quan trọng để vận hành chính quyền số, cung cấp dịch vụ công và hỗ trợ người dân tham gia xã hội số. Nhìn tổng thể, xây dựng xã hội số phải lấy con người làm trung tâm, chú trọng đồng thời năng lực, cơ hội tham gia, mức độ thụ hưởng và khả năng bảo vệ của các nhóm xã hội, qua đó hướng tới một xã hội số hiệu quả, an toàn, công bằng và bao trùm.

Trong phần thảo luận, PGS.TS. Vũ Mạnh Lợi cho rằng Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn phát triển đặc biệt của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, có thể liên hệ với bước ngoặt khi Internet được đưa vào Việt Nam khoảng ba thập niên trước. Công nghệ mở rộng khả năng tiếp cận thông tin và tạo thêm quyền năng cho con người; bên cạnh những mặt trái, cần nhìn nhận đầy đủ những lợi ích mà công nghệ mang lại và thay đổi tư duy, nhận thức để thích ứng với môi trường số. Ông đồng thời lưu ý về việc những thiên lệch trong nhận thức của người xây dựng các nền tảng số có thể được phản ánh trong chính các thuật toán. GS.TS. Nguyễn Quý Thanh đánh giá các nội dung trình bày tại Hội thảo đã cập nhật những xu thế hiện nay, đồng thời gợi mở yêu cầu nghiên cứu sâu hơn những biến đổi xã hội dưới tác động của chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo. Ông đặt vấn đề về sự thay đổi của cá nhân và nhân cách trong tương tác với môi trường số, AI; sự biến đổi của các mối quan hệ xã hội, lòng tin, vốn xã hội và tương tác giữa xã hội thực với xã hội ảo.

Tổng kết Phiên 1, PGS.TS. Chu Văn Tuấn nhấn mạnh rằng trọng tâm của xã hội số trước hết vẫn là vấn đề con người và chất lượng phát triển xã hội. Việc mở rộng hạ tầng, nền tảng và dịch vụ số chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân có đủ năng lực để tiếp cận, sử dụng và thụ hưởng một cách an toàn, hiệu quả. Các tham luận cho thấy năng lực số, khoảng cách số và những rủi ro trong môi trường số đang trở thành những vấn đề cần đặc biệt lưu ý, nhất là đối với các nhóm xã hội có điều kiện tiếp cận và khả năng thích ứng khác nhau. Vì vậy, nghiên cứu và chính sách về xã hội số cần đồng thời quan tâm đến năng lực của người dân, vai trò của các thiết chế xã hội và trách nhiệm của đội ngũ thực thi chính sách.

Nhận diện những biến đổi xã hội mới trong môi trường số

Phiên thứ hai được tổ chức dưới hình thức thảo luận bàn tròn do PGS.TS. Nguyễn Thị Minh Ngọc điều phối, với sự tham gia của bốn nhà khoa học: PGS.TS. Đặng Thị Hoa, Phó Viện trưởng Viện XHH&TLH; PGS.TS. Nguyễn Đức Vinh, Ủy viên Thường vụ Hội XHH Việt Nam; TS. Bùi Phương Đình, Ủy viên Thường vụ Hội XHH Việt Nam, Phó Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công, Học viện CTQG Hồ Chí Minh; PGS.TS. Trịnh Văn Tùng, Giảng viên cao cấp, Viện Lãnh đạo học và Chính sách công, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh. Các diễn giả tập trung trao đổi về tác động của xã hội số đối với con người, tâm lý con người, đối với gia đình, cộng đồng, lao động, giáo dục, văn hóa và truyền thông; đồng thời thảo luận những hàm ý chính sách nhằm phát huy lợi ích của công nghệ và hạn chế các rủi ro đối với con người, sự gắn kết xã hội và các thiết chế.

Phiên thảo luận bàn tròn về tác động của xã hội số và hàm ý chính sách.

PGS.TS. Đặng Thị Hoa cho rằng quá trình chuyển từ phương thức quản lý truyền thống sang quản trị trên nền tảng số tạo ra cả cơ hội và áp lực thích ứng, nhất là đối với những nhóm có kỹ năng số hạn chế. Các dịch vụ hành chính công số giúp người dân tiếp cận dịch vụ thuận lợi hơn và giảm thời gian thực hiện thủ tục. PGS.TS. Nguyễn Đức Vinh đặt vấn đề về sự thay đổi của phương thức xã hội hóa con người khi trẻ em, thanh niên và người trưởng thành dành ngày càng nhiều thời gian trong không gian số. Theo đó, tác động của thuật toán và môi trường số đối với quá trình hình thành nhận thức, giá trị và vai trò của các thiết chế xã hội cần được tiếp tục nghiên cứu sâu. TS. Bùi Phương Đình lưu ý đến những hiện tượng mới đặc thù của môi trường số, trong đó có quyền lực của thuật toán và tác động đối với lao động nền tảng. PGS.TS. Trịnh Văn Tùng tiếp cận từ khái niệm “bản sắc số”, đặt ra nghịch lý con người có thể kết nối nhiều hơn nhưng đồng thời cô đơn hơn; lượng thông tin ngày càng lớn nhưng không đồng nghĩa với sự gia tăng tương ứng của tri thức. Các ý kiến tại Hội thảo cũng gợi mở yêu cầu đối với khoa học xã hội, theo đó nghiên cứu xã hội số cần vượt ra ngoài những chỉ báo về tỷ lệ kết nối hay mức độ sử dụng công nghệ để đi sâu vào sự thay đổi của hành vi, chuẩn mực, giá trị, quan hệ xã hội, bất bình đẳng và chất lượng sống.

Phát biểu tổng kết và bế mạc Hội thảo, GS.TS. Nguyễn Hữu Minh, Chủ tịch Hội XHH Việt Nam, khái quát các kết quả nổi bật và nhấn mạnh rằng giá trị quan trọng của Hội thảo là góp phần đặt xã hội số vào đúng vị trí: không chỉ là vấn đề công nghệ, mà trước hết là vấn đề con người và phát triển xã hội. Chất lượng của xã hội số phải được đánh giá bằng khả năng tham gia và thụ hưởng của người dân, mức độ công bằng, an toàn, niềm tin xã hội và tính bền vững. GS.TS. Nguyễn Hữu Minh đồng thời nhấn mạnh yêu cầu phát triển hơn nữa các nghiên cứu liên ngành, nghiên cứu thực nghiệm và nghiên cứu dựa trên dữ liệu, từng bước xây dựng các bộ dữ liệu có tính đại diện, các công cụ đo lường khoảng cách số, năng lực số, niềm tin số và mức độ bao trùm. Vì vậy, khoa học xã hội phải có trách nhiệm góp phần định hướng công nghệ phục vụ các giá trị tiến bộ, nhân văn và phát triển bền vững.

Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia “Xã hội số: Những vấn đề lý luận và thực tiễn” đã được biên soạn, xuất bản và phát hành phục vụ hội thảo, là tập hợp các bài viết của các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý đến từ nhiều cơ quan nghiên cứu, cơ sở đào tạo và tổ chức có liên quan. Các bài viết tiếp cận xã hội số từ nhiều góc độ và cấp độ phân tích khác nhau, phản ánh tính đa chiều, liên ngành của chủ đề cũng như sự phong phú của những vấn đề đang đặt ra trong quá trình chuyển đổi số hiện nay. Đây là nguồn tư liệu khoa học có giá trị tham khảo cho các nhà nghiên cứu, nhà quản lý và những người quan tâm đến lĩnh vực này; đồng thời tạo cơ sở để tiếp tục phát triển các nghiên cứu chuyên sâu, tăng cường trao đổi học thuật, kết nối các hướng nghiên cứu và cung cấp thêm luận cứ phục vụ quá trình xây dựng, hoàn thiện chính sách phát triển xã hội số ở Việt Nam.

Hội thảo đã thành công tốt đẹp, hoàn thành các nội dung và mục tiêu đề ra. Kết quả Hội thảo góp phần bổ sung các luận cứ khoa học và thực tiễn về xã hội số, làm rõ hơn những vấn đề có tính nền tảng, những biến đổi đang diễn ra và các yêu cầu mới đặt ra trong quá trình xây dựng, phát triển xã hội số ở Việt Nam. Qua các tham luận, trao đổi và thảo luận, nhiều góc nhìn lý luận và thực tiễn đã được chia sẻ, góp phần mở rộng cách tiếp cận và gợi mở những hướng nghiên cứu, vấn đề chính sách cần tiếp tục quan tâm. Thành công của Hội thảo có được từ sự quan tâm, tin tưởng và ủng hộ của Lãnh đạo Viện Hàn lâm; sự phối hợp chặt chẽ, trách nhiệm của ba đơn vị đồng tổ chức; sự nỗ lực của Ban Tổ chức, các bộ phận phục vụ và sự đóng góp tâm huyết của các tác giả, chuyên gia, nhà khoa học, đại biểu tham dự. Những kết quả đạt được đã tạo thêm cơ sở khoa học và thực tiễn cho nghiên cứu, tư vấn và hoàn thiện chính sách, hướng tới phát triển xã hội số nhanh, bền vững, bao trùm, nâng cao năng lực thích ứng và làm chủ công nghệ, vì sự phát triển của con người.

Người viết tin: Phan Đức Nam