1. Chuyển đổi số đặt con người làm trung tâm của sự phát triển

Như chúng ta đã biết, chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện của máy móc, thuật toán hay mã nguồn mà chuyển đổi số nằm ở tư duy, hành vi đến văn hóa ứng xử của con người:

Chuyển đổi số coi con người là trung tâm: Có thể thấy, nguyên tắc xuyên suốt trong quá trình sử dụng công nghệ số nhằm phục vụ cuộc sống của con người và xây dựng xã hội tiên tiến và ngày càng tốt đẹp hơn. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của chuyển đổi số cũng gây ra những tác động tiêu cực đến đời sống con người và xã hội. Vì vậy, các nghiên cứu khoa học xã hội cần chỉ rõ những mặt tích cực và tiêu cực để đưa ra những định hướng giúp con người sử dụng làm chủ công nghệ thông minh, tránh lệ thuộc thái quá vào công nghệ. Đồng thời các nghiên cứu cũng chỉ ra cần xây dựng bộ quy tắc ứng xử số, nhất là trên không gian mạng để mỗi người tránh trở thành nạn nhân của công nghệ. Trong khi đó, các nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn vẫn giữ vai trò dẫn dắt, giải quyết các bài toán về đạo đức số, bản sắc dân tộc và bộ quy tắc ứng xử trong môi trường số.

2. Bước chuyển mình trong phương pháp nghiên cứu học thuật

Sự kết hợp giữa công nghệ và khoa học lý luận đã mở ra những ngành học và phương thức tiếp cận mang tính đột phá:

Thứ nhất, ứng dụng công nghệ trong nghiên cứu khoa học: Trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và điện toán đám mây đang góp phần không nhỏ giúp các nhà khoa học có cơ hội khai thác dữ liệu để phân tích từ đó cung cấp các luận chứng khoa học trong nghiên cứu học thuật thuộc lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn. Trong giai đoạn hiện nay, nhiều nhà nghiên cứu đã ứng dụng các chuyển đổi số này để chuyển dần từ phương pháp nghiên cứu thống kê truyền thống với quy mô nhỏ sang thống kê định lượng trên quy mô lớn.

Thứ hai, quá trình chuyển đổi số góp phần xây dựng kho dữ liệu số dùng chung: Thực hiện mục tiêu “làm giàu và khai thác tối đa tiềm năng của dữ liệu”, khối nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn đang đẩy mạnh chiến dịch số hóa tài liệu lưu trữ, tư liệu lịch sử, văn hóa Hán Nôm và khảo cổ học tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhằm hình thành các thư viện số mở.

Thứ ba, chuyển đổi số trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn còn được thể hiện trong việc hệ thống hóa các tạp chí khoa học chuyên ngành từ các văn bản giấy sang định dạng điện tử quốc tế. Điều này giúp kết nối tri thức trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn ở Việt Nam với mạng lưới học thuật toàn cầu một cách minh bạch, liêm chính.

3. Nâng cao năng lực số cho đội ngũ kế cận

Để thích ứng với các thay đổi không ngừng trong kỷ nguyên số, việc phát triển đội ngũ chuyên gia trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn ở nước ta là một yêu cầu cần thiết. Để làm được điều này, chúng ta cần:

Đầu tiên, cần có sự đổi mới giáo dục đại học liên ngành: Tích hợp sâu các học phần về năng lực số vào cấu trúc chương trình đào tạo khối ngành xã hội và nhân văn. Các trường học cần bổ sung các học phần liên quan đến cách thức sử dụng các nền tảng số, trí tuệ nhân tạo, cách khai thác và sử dụng nguồn dữ liệu lớn.

Ngoài ra, cần nâng cao năng lực số của đội ngũ giảng viên, nghiên cứu viên: Công nghệ AI cần được sử dụng để hỗ trợ trong quá trình xây dựng nghiên cứu, tìm tài liệu trong quá trình nghiên cứu khoa học, cũng như trong quá trình giảng dạy. Đồng thời, các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học xã hội cũng cần nâng cao năng lực kiểm soát dữ liệu, chủ động tham gia định hướng dư luận, đấu tranh tư tưởng và bảo vệ nền tảng lý luận trên không gian mạng.